“Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: Ngaahi Fakamoʻoni ʻo e ʻMata Meʻa-Hā-Maíʼ,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Ngaahi Fakamoʻoni ʻo e ʻMeʻa-Hā-Maíʼ,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
Ngaahi Leʻo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí: Ngaahi Fakamoʻoni ʻo e “Mata Meʻa-Hā-Maí”
Uilifooti Utalafi
Naʻe kau ʻa Uilifooti Utalafi ki he Siasí ʻi Tīsema 1833, ko e hili ia ha meimei taʻu ʻe ua ʻo hono maʻu ʻe Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ʻa e fakahā ʻoku lekooti ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76. Naʻá ne nofo ʻi Niu ʻIoke ʻi he taimi ko iá peá ne ʻilo kau ki he “Mata meʻa-hā-maí” mei he kau faifekau ne ngāue ʻi he feituʻú. Naʻá ne lea ʻi ha ngaahi taʻu lahi mei ai kau ki heʻene ngaahi ongo kau ki he fakahaá ni ʻo pehē:
“Naʻe akoʻi au ʻi heʻeku kei siʻí ʻoku ʻi ai ha Hēvani mo ha Heli ʻe taha, pea talamai ʻoku taha pē ʻa e tautea ki he kau faiangahala kotoa pē pea taha pē e nāunau ki he kau māʻoniʻoní. …
“… ʻI heʻeku lau e meʻa-hā-maí … , naʻe fakamaama ai hoku ʻatamaí mo ʻomi ha fiefia lahi, ne hangē kiate au ko e ʻOtua naʻá Ne fakahā e tefitoʻi moʻoni ko iá ki he tangatá naʻe poto, angatonu mo moʻoni, naʻá Ne maʻu fakatouʻosi e ngaahi ʻulungaanga lelei tahá mo e fakakaukau leleí mo e ʻiló, naʻá ku ongoʻi naʻe taʻefeliliuaki ʻi he ʻofá, ʻaloʻofá, fakamaau totonú mo e fakamāú, pea ne u ongoʻi ke u ʻofa ki he ʻEikí ʻo lahi ange ʻi ha toe taimi kimuʻa ʻi heʻeku moʻuí.”
“Ko e ‘Meʻa hā maí’ ko ha fakahā ʻokú ne ʻomi ha maama lahi ange, ha moʻoni mo ha tefitoʻi moʻoni lahi ange ʻi ha toe fakahā ʻoku ʻi ha toe tohi kuo tau lau. ʻOkú ne fakamaama ke mahino kiate kitautolu ʻa hotau tuʻunga lolotongá, feituʻu ne tau omi mei aí, ʻuhinga ʻoku tau ʻi heni aí, pea mo e feituʻu te tau ʻalu atu ki aí. ʻE lava ʻe ha tangata pē ʻo ʻiloʻi ʻi he fakahaá ni ʻa hono tufakangá pea mo e tuʻunga ʻe hoko mai ki aí.”
“Kimuʻa peá u mamata kia Siosefá ne u pehē naʻe ʻikai ke u tokanga pe naʻe matuʻotuʻa pe kei talavou fēfē; naʻe ʻikai ke u tokanga ki hono fōtungá—pe naʻe lōloa pe nounou hono ʻulú; ko e tangata naʻá ne akoʻi e fakahā ko iá [ʻa e meʻa-hā-mai naʻe lekooti ʻi he vahe 76] ko ha palōfita ia ʻo e ʻOtuá. Naʻá ku ʻiloʻi ia kiate au.”
Fīpē Kolosipi Peki
‘I he fanongo ʻa Fīpē Peki ki hono akoʻi ʻe Siosefa mo Sitenei e “Mata meʻa-hā-maí,” naʻá ne nofo ʻi Mīsuli mo ohi toko taha hake ha fānau ʻe toko nima. Naʻe ongo moʻoni mo ueʻi ia ʻe he meʻa-hā-maí ʻo ne tohi ai e meʻá ni ke vahevahe e meʻa kuó ne ako kau ki hono kāingá.
“ʻOku fakahā ʻe he ʻEikí e ngaahi meʻa lilo ʻo e Puleʻanga fakalangí ki heʻene Fānaú. … Ne ʻaʻahi mai ʻa Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ʻi he faʻahitaʻu failau kuohilí, pea ne mau fai ha ngaahi fakataha fakafiefia lolotonga ʻenau ʻi hení, pea naʻe ʻi ai ha ngaahi meʻa lilo lahi ne fakaʻilo ki heʻemau fakakaukaú, ʻa ia naʻá ne ʻomi ha fiemālie lahi kiate au. Te tau lava ʻo vakai ki he āfeitaulalo ʻa e ʻOtuá ʻi hono teuteu ha ngaahi nofoʻanga ʻo e melinó maʻa ʻene fānaú. Pea ko kinautolu he ʻikai ke nau tali e kakato ʻo e ongoongoleleí pea hoko ko ha kau sōtia loto-toʻa ʻi he taumuʻa ʻa Kalaisí, he ʻikai ke nau lava ʻo nofo ʻi he ʻao ʻo e Tamaí mo e ʻAló. Ka ʻoku ʻi ai ha feituʻu kuo teuteu maʻanautolu kotoa pē ʻoku ʻikai ke nau talí, ka ko ha feituʻu ia mo ha nāunau maʻulalo ange ʻi he nofo ʻi he puleʻanga Fakasilesitialé. He ʻikai ke u feinga ke toe fakamatala lahi ange kau ki he ngaahi meʻá ni he kuo paaki ia he taimí ni pea ʻave atu ki he māmaní. Pea mahalo te ke maʻu ha faingamālie ke laukonga ʻiate koe pē, pea kapau ʻe hoko, ʻoku ou fakatauange te ke lau mo ha loto-tokanga mo faʻa lotu, he ʻoku taau ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi meʻá ni. Pea ʻoku ou loto ke mou fekumi ʻiate kinautolu, he ʻoku iku ia ki homou fiefia ʻi he māmaní pea ʻi he maama ka hoko maí.”