ʻI he ʻaho 19 ʻo Sune 1841, naʻe maʻu ai ʻe
Siosefa Sāmita ha
fakahā mei he ʻEikí ʻo fekauʻi ai ki he Kāingalotú ke nau langa ha fale tali fononga naʻe ui ko e Fale Nāvuú. Naʻe pau ke langa ʻa e falé ʻi he taimi tatau mo e Fale ʻo e ʻEikí (ʻa e Temipale Nāvuú) pea naʻe fakataumuʻa ia ke ʻi ai ha feituʻu maʻanautolu ʻoku omi ki he feituʻú ke nau “fakalaulauloto ai ki he nāunau ʻo Saioné” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 124: 60). ʻI heʻene ʻasi hake mei he veʻe vaitafé, ʻe fakafofongaʻi ʻe he Fale Nāvuú ʻa e ʻamanaki leleí, moʻui leleí, malú, mo e māʻoniʻoní maʻanautolu ʻe tūʻuta ʻi he koló.
Naʻe faʻu ʻe Lusieni Utiuefi ha fale ʻe ʻi ai ha ongo kapakau lalahi, ʻo takitaha fute ʻe 120 hono lōloá, fute ʻe 40 hono fālahí, pea ʻe ʻalu hake ʻo laka hake ʻi he fungavaka ʻe 4 hono māʻolungá; ‘e ‘i ai ha loki fe‘unga ke nofo ai ha kau ‘a‘ahi ‘e toko 300. Naʻe hoko ʻa Siaosi Mila, Laimani Uaiti, Sione Sinaita, mo Pita Hausi ko e kau talāsiti ʻo e ngāué, ʻo nau tānaki ha paʻanga mo tokangaʻi ʻa e langá. Naʻe fakatau ʻe he kau tangata pisinisi fakalotofonuá mo e kāingalotu ʻo e Siasí ha ngaahi sitoka fale paʻanga ʻe 50 ke fakapalanisi ʻa e fakamolé. ʻI ha ouau lahi ʻi he ʻaho 2 ʻo ʻOkatopa 1841, naʻe kamata ai ʻa e langá ʻaki hono fakatoka ʻo e makatuliki ʻi he tafaʻaki fakatonga-hahaké. Naʻe ngāue taimi taha ʻa e kau langá ki he Fale Nāvuú mo e Temipale Nāvuú. Naʻa nau tā ʻakau, keli maka, mo foaki ha taimi ngāue ki he ongo falé fakatouʻosi.
Hili e pekia ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá, naʻe naʻinaʻi ʻa Pilikihami ʻIongi ke hokohoko atu e ngāué. ʻI he aʻu ki he Faʻahitaʻu Fakatōlau ʻo e 1845, naʻe mahino he ʻikai lava ke ʻosi ʻa e ongo falé fakatouʻosi kimuʻa pea toki mavahe ʻa e Kāingalotú mei he koló. Naʻe hiki ʻa e ngaahi ngāué ki hono fakakakato ʻo e temipalé kae liʻaki leva ʻa e ngeʻesi falemaka-piliki fungavaka ua naʻe teʻeki ke ʻosi mo ʻikai hano ʻató. Kamata ʻi he 1867, naʻe toʻo ʻe ʻEma Heili Sāmita mo hono husepāniti hono uá, ko Luisi Pitamoni, ha ʻū naunau mei he fale naʻe teʻeki ʻosí ʻo na fakaʻaongaʻi ia ke faʻu ʻaki ha fale nofo totongi ʻi he tuliki fakatonga-hihifo ʻo e Fale Nāvuú. Naʻá na ui ʻa e fale foʻoú ko e Riverside Mansion (Fale Lahi Livasaití) pea tānaki atu ha fale ke fakahū ki ai e fanga hoosi ʻa e kau nofo totongí. Naʻe nofo ʻa ʻEma ʻi he Fale Lahi Livasaití ʻi he taʻu fakamuimui ʻe 8 ʻo ʻene moʻuí kimuʻa peá ne mālōlō ʻi he 1879.
Laukonga fekauʻaki mo hono nofoʻi ʻo Nāvuú, pea mo e fekau ʻe he ʻEikí ke langa ʻa e Fale Nāvuú ʻi he
Kau Māʻoniʻoní, Voliume 1, Vahe 35.
Naʻe maʻu mo fakalele ʻe he Community of Christ (Komiunitī ʻo Kalaisí) ʻa e Fale Nāvuú ko ha konga ʻo e Feituʻu Fakahisitōlia ʻo Siosefa Sāmitá. Naʻe hiki ʻa hono tokangaʻí ki he Feituʻu Fakahisitōlia ko Nāvuú ʻi he 2024. ‘Oku mau houngaʻia ‘i he tokanga ‘a e niʻihi ne nau tauhi kimuʻá pea mo e hokohoko atu ‘a e fengāueʻaki mo e Komiunitī ʻo Kalaisí mo e ngaahi hoa ngāue kehé.
Meʻa ke ʻAmanaki Ki Aí
Ko e konga ʻo e takimamata lahi ange ki he ʻApi ʻo e Fāmili Sāmitá, te ke lava ai ʻo sio ki he Fale Nāvuú mei tuʻa.