Akonaki ʻa e Kau Palesitení
Vahe 11: Fono Fakalangí mo e Moʻoni Tuʻupaú


“Vahe 11: Fono Fakalangí mo e Moʻoni Tuʻupaú,” Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Lāsolo M. Nalesoni (2023)

“Vahe 11,” Ngaahi Akonakí: Lāsolo M. Nalesoni

Mosese mo e Ongo Maká, tā fakatātaaʻi ʻe Jerry Harston

Vahe 11

Fono Fakalangí mo e Moʻoni Tuʻupaú

ʻOku poupoua kakato e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá ʻe Heʻene ʻofa taʻe-fakangatangata kiate kitautolú pea mo ʻEne finangalo ke tau aʻusia ʻa e meʻa kotoa pē te tau lava ʻo aʻusiá.

Mei he Moʻui ʻa Lāsolo M. Nalesoní

ʻOku ʻiloʻi ʻe he kakai ʻi he funga ʻo e māmaní ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ko ha toketā tafa mafu kimuʻa. ʻOku tokosiʻi fau ʻa e kakai ʻoku nau ʻiloʻi ko ʻene faitafa mafú naʻe kamata ia tuʻunga ʻi ha ueʻi fakalaumālie naʻá ne maʻu ʻi he lolotonga ʻo haʻane ako e folofolá.

Naʻá ne pehē, “Hili ʻeku ʻosi mei he akoʻanga fakafaitoʻó, naʻá ku hoko atu ki ha ako māʻolunga ange ʻi he faitafá. Naʻe ʻikai ha meʻa ia ko e tafa mafu he taimi ko iá. Naʻá ku kau fakataha leva mo ha kau fakatotolo kehe ʻi he ngāue faingataʻa ʻo hono faʻu ha mīsini ki he mafú mo e maʻamaʻá. Naʻa mau ʻiloʻi ʻe lava ʻe ha faʻahinga meʻangāue pehē ʻo pukepuke e fetāfeaki ʻa e totó he sinó kae lava ʻo fai ʻa e faitoʻo ki he mafú. Ka ʻi he lolotonga ʻo e vahaʻataimi kamakamata ko iá, naʻe lahi ha ngaahi meʻa naʻe ʻikai ke mau ʻilo.

“Pea ʻi ha ʻaho ʻe taha, naʻe ongo ki hoku ʻatamai fie ʻiló ha foʻi moʻoni ʻe ua ʻoku fakamatalaʻi ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá. Ko e ongo foʻi moʻoni ko ʻení, ʻuluakí, ko e ngaahi tāpuaki kotoa pē ʻoku makatuʻunga ia ʻi he talangofua ki he fonó [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:21] pea ko hono uá, ʻoku tuku ki he puleʻanga kotoa pē ha fono [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:38].

“ʻIo, ko ʻeku ʻuhingá kapau naʻe ʻi ai ha fono ʻa e puleʻanga kotoa pē, pea tā ʻoku pau ʻoku ʻi ai ha fono ʻokú ne puleʻi ʻa e tā ʻo e mafú. Naʻá ku fakapapauʻi te u ʻiloʻi ʻa e ngaahi fono ko iá pea talangofua ki ai. ʻI hono fai iá, ʻe hoko mai leva e ngaahi tāpuakí pea ʻe lava ke fakahaofi ai e moʻuí.

“ʻI he ako fakafaitoʻó naʻe akoʻi ai au kapau ʻe ala ha taha ki he foʻi mafu ʻoku taá, ʻe tuʻu ʻene taá. Neongo ia, ka ko e taha ʻo e ngaahi ʻuluaki lao ne mau ʻilo ʻi he loki fakasaienisí, tā te mau lava ʻo ala ki ha foʻi mafu ʻo ha monumanu ka he ʻikai tuʻu e tā hono mafú. Naʻe fakaava kimui ange ʻe he ʻilo ko ʻení ʻa e matapā ke maʻu mo ha lao kehe naʻá ne ʻai ke malava ʻa e ngaahi tafa mafu faingataʻa angé.

“Naʻa mau ʻilo kapau te mau tānaki atu ʻa e efuefu potāsiume kololaití (potassium chloride) ki he toto ʻoku tafe ki he ngaahi kālava ʻosikená (coronary arteries), ʻe liliu leva e tuʻunga tuifio ʻa e sōtiumé/potāsiumé, pea ʻe tuʻu ʻo ʻikai toe tā ʻa e mafú ʻi he taimi ko iá. Pea, ʻi he taimi ne mau fafangaʻi ai ʻa e foʻi mafú ʻaki e toto ʻoku tuifio angamaheni ai ʻa e sōtiumé/potāsiumé, ʻe foki mai leva e foʻi mafú ki he tuʻunga angamaheni ʻo ʻene taá. Ko hono moʻoní te mau lava ʻo taʻofi ʻa e foʻi mafú ʻi ha taimi lōloa feʻunga ke fakaleleiʻi pea toe fakamoʻui mai ia.

“Hili ha taʻu ʻe hongofulu tupu mei ai, ʻi he taimi naʻá ku fakamatalaʻi ai ʻeni ki ha kulupu tamaiki ako fakafaitoʻó, naʻe fehuʻi ʻe ha palōfesa ʻiloa, ʻKae fēfē kapau he ʻikai ngāue ia?’ Ko ʻeku talí? ʻOku ngāue maʻu pē ia, he ʻoku makatuʻunga ia ʻi ha fono fakalangi.”

Ko e tali ko iá ko e natula ia ʻo e ngaahi akonaki ʻa Palesiteni Nalesoni fekauʻaki mo e fono fakalangí mo e moʻoni tuʻupaú—ʻo fakahangatonu, taʻe toe veiveiua, taʻe-ufi, pea fonu ʻi he ʻofa. Naʻá ne pehē:

“Ko e taimi ʻe niʻihi ʻoku fakaangaʻi ai kimautolu ko e kau taki ʻo e Siasí ʻi heʻemau tuʻu maʻu ʻi he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, taukapoʻi e tokāteline ʻa e Fakamoʻuí, mo fakafepakiʻi e ngaahi teke fakasōsiale hotau kuongá. Ka ko homau tufakanga ʻi heʻemau hoko ko e kau ʻaposetolo kuo fakanofó ke ‘ʻalu atu ki he māmaní kotoa pē ke malanga ʻaki [ʻEne] ongoongoleleí ki he kakai kotoa pē’ [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:28]. ʻOku ʻuhinga ia ʻoku fekauʻi kimautolu ke akoʻi ʻa e moʻoní.

“ʻI heʻemau fai iá, ʻoku faʻa tukuakiʻi ai kimautolu he taimi ʻe niʻihi ʻoku mau taʻetokanga ʻi heʻemau akoʻi e ngaahi fiemaʻu ʻa e Tamaí ki he hakeakiʻi ʻi he puleʻanga fakasilesitialé. Ka he ʻikai ʻapē ke lahi ange ʻemau taʻe-tokangá ʻi he ʻikai ke mau fakahā ʻa e moʻoní ʻo—ʻikai akoʻi ʻa e meʻa kuo fakahā mai ʻe he ʻOtuá?

“Ko hono moʻoní, ʻoku mau talaki ʻa e moʻoni ʻa e ʻOtuá koeʻuhí he ʻoku mau tokanga moʻoni ki Heʻene fānau kotoa pē.”

Ngaahi Akonaki ʻa Lāsolo M. Nalesoní

ʻOku hāsino ʻi he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá ʻa ʻEne ʻofa haohaoá pea mo Hono finangalo ke tau foki ange kiate Iá

ʻOku ʻofa ʻa e ʻOtuá ʻiate kitautolu kotoa ʻaki ʻa e ʻofa haohaoa.

ʻOku laka ange ʻi ha toe meʻa ʻa e finangalo ʻetau Tamaí ke fili Heʻene fānaú ke foki ange kiate Iá. Ko e meʻa kotoa pē ʻokú Ne fakahokó ʻoku fakatupu ia ʻe Heʻene fakaʻānaua vivilí. Ko e ʻuhinga kānoakto ʻoku tau ʻi he māmani ai ko ʻení ke fakafeʻungaʻi kitautolu ke tau nofo mo Ia ʻo taʻengata. ʻOku tau fakahoko ia ʻaki hono fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāina ke filí ke kumi mo nofo maʻu ʻi he hala ʻo e fuakava ʻa ia ʻoku fakatau ki hotau ʻapi fakalangí.

Naʻe ʻafioʻi ʻe he ʻOtuá koeʻuhí ko e ngaahi founga kākā mo e ngaahi tauhele ʻa e filí, he ʻikai faingofua ai ke ʻilo ʻa e hala ʻo e fuakavá pe nofo maʻu ai. Ko ia, naʻá Ne fekauʻi mai ai Hono ʻAlo Pē Taha Naʻe Fakatupú ke pekia maʻatautolu pea mo fakahinohino mai kiate kitautolu ʻa e halá. Ko e mālohi fakaʻotua ʻoku ʻatā ki he taha kotoa ʻoku ʻofa mo muimui ʻia Sīsū Kalaisí ko e mālohi ia ke fakamoʻui, fakamālohia, mo fakamaʻa kitautolu mei he angahalá, pea mo fakaivia kitautolu ke tau fai ʻa e ngaahi meʻa he ʻikai ke tau teitei lava ʻiate kitautolu peé. Ko hotau Fakamoʻuí ʻa e Faʻifaʻitakiʻanga Fakalangi naʻá Ne fakaʻilongaʻi ʻa e hala ke tau muimui aí.

Koeʻuhí ʻoku ʻofa taʻe-fakangatangata mo haohaoa ʻa e Tamaí mo e ʻAló ʻiate kitautolu pea koeʻuhí ʻokú Na ʻafioʻi ʻoku ʻikai ke tau lava ʻo ʻiloʻi e meʻa kotoa ʻokú Na ʻafioʻí, kuó Na foaki mai ai ha ngaahi fono te ne tataki mo maluʻi kitautolu.

ʻOku ʻi ai ha fekauʻaki mālohi ʻi he ʻofa ʻa e ʻOtuá mo ʻEne ngaahi fonó. Kuo aʻu ʻo u ʻiloʻi hono mahuʻinga ʻo e fehokotaki ko iá pea mo e mālohi ʻo e fono fakalangí. … ʻOku hāsino ʻi he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá ʻa ʻEne ʻofa haohaoa ʻiate kitautolu takitahá. ʻOku hanga ʻe Heʻene ngaahi fonó ʻo maluʻi fakalaumālie kitautolu mo tokoni ke taʻengata ʻetau tupulakí. …

Siʻoku kāinga ʻofeina, ko e ngaahi fono fakalangí ko e ngaahi meʻaʻofa ia ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fānaú. … Tuku muʻa ke u ʻoatu ia ʻi he mahino taha te u lavá: ʻI hoʻomou talangofua ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻoku mou fakalakalaka ai ki he hakeakiʻí.

Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá naʻe “fokotuʻu [ʻe he ʻOtuá] ha ngaahi fono ʻe faingamālie [ke tau] fakalakalaka ʻo hangē ko iá.” ʻOku fakatatali ʻa e ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga taha ʻa e ʻOtuá maʻanautolu ʻoku talangofua ki Heʻene ngaahi fonó, ʻo hangē ko ʻEne folofolá: “He ko kinautolu kotoa pē ʻoku fiemaʻu ha tāpuaki mei hoku nimá, te nau tauhi ʻa e fono ʻa ia naʻe fokotuʻu ki he tāpuaki ko iá” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:5]. ʻOku poupoua kakato e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá ʻe Heʻene ʻofa taʻe-fakangatangata kiate kitautolú pea mo ʻEne finangalo ke tau aʻusia ʻa e meʻa kotoa pē te tau lava ʻo aʻusiá. …

Ko e kau ʻaposetolo kotoa ʻa e ʻEikí ʻoku nau ʻi ha tuʻunga ke vakai mo ongoʻi ʻa e ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní ki Heʻene fānaú, ʻo tautautefito kiate kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá. ʻOkú Ne tokanga moʻoni kiate kinautolu kuo nau hē mei he hala ʻo e fuakavá, ʻo tautautefito ki he taimi ʻoku nau manavasiʻi ai he ʻikai ha toe founga ke nau foki mai aí. …

ʻOku ʻi ai maʻu pē ha founga ke toe foki ai. Ko Sīsū Kalaisi (mo ʻEne ongoongoleleí) ʻa e foungá. Kuo teʻeki ai ke ke fai ha angahala mamafa lahi fau ʻoku ʻikai lava ai ke ke aʻusia ʻa e ʻofa mo e ʻaloʻofa fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻI hoʻo fakahoko ʻa e ngaahi meʻa ke fakatomala mo muimui ai ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻe kamata leva ke ke ongoʻi ʻa e finangalo lahi ʻa e Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá ke ke foki mai kiate Kinauá! ʻOkú Na finangalo ke ke fiefia. Te Na fai ha faʻahinga meʻa pē ʻi Hona mālohí ʻoku ʻikai maumauʻi ai hoʻo tauʻatāina ke filí pe ko ʻEna ngaahi fonó ke tokoni ke ke foki mai.

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā ha founga kuó ke mamata ai ki he hāsino ʻa e ʻofa ʻa e ʻOtuá kiate koé ʻi Heʻene ngaahi fonó?

Ko e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá ko e ngaahi moʻoni tuʻupau ia ʻoku tuʻuloa ʻi he ʻunivēsí

Kuó u ako ke ʻofa ʻi he fono fakalangí. Ko e hā ʻeku ʻuhinga ki he fono fakalangí? Ko ʻeku ʻuhingá ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá—ʻa e ngaahi moʻoni tuʻupau ko ē ʻoku tuʻuloa ʻi he ʻunivēsí. Naʻe fakamatalaʻi kinautolu ʻe Sēkope ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻo pehē: “[Ko e] ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga-moʻoní, pea … [mo e] ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga-moʻoni ʻe ʻi aí” [Sēkope 4:13].

29:25

ʻOku ʻikai ala fakakikihiʻi mo fakaʻikaiʻi ʻa e fono [fakalangí]. ʻOku ʻikai [lava ke fakaʻikaiʻi] pe taʻepau ʻa e fono [fakalangí]. Pea ko e taimi ʻoku talangofua ai ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻoku iku maʻu pē ko ha ngaahi tāpuaki fungani! ʻOku tupunga ʻa e ngaahi tāpuakí ʻi he talangofua ki he fono ʻa ia ʻoku makatuʻunga ia ki aí [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:20–21].

ʻE lava ke fakamatalaʻi ia ʻe he kau tui fakatāutahá; ka ʻe lava ke fakaʻuhingaʻi ia ʻe he kau kumi ʻuhingá ko e anga ʻo ʻenau vakai ki he moʻoní—ʻa ia ko e moʻoní ko ha aʻusia fakafoʻituitui pē—ka ko e fono ʻa e ʻOtuá ko e fono! Ko e moʻoni ʻa e ʻOtuá ʻoku moʻoni ʻaupito! Ko ia ko e meʻa ʻoku folofola ʻe he ʻOtuá ʻoku tonú ʻoku tonu! Pea ko ia ʻokú Ne folofola ʻoku halá ʻoku hala!

Ko hono ʻuhinga ia ʻoku mahuʻinga ai ke ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá. ʻOku nau puleʻi ʻa e ʻuniveesi ko ʻení mo ha ngaahi ʻuniveesi lahi makehe. ʻI he taimi ʻoku maumauʻi ai ʻa e ngaahi fono fakalangí, ʻoku muimui mai ʻa hono ngaahi [nunuʻá]. Neongo ʻa e mamahi hotau laumālié kiate kinautolu ʻoku nau maumauʻi ʻa e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, kuo pau ke totongi ʻa e ngaahi tauteá ni. Kuo pau ke tau talangofua ki he fono fakalangí.

ʻOku tau fakafalala ʻi he ʻaho kotoa ki he fono fakalangí. Hangē ko ʻení, tau toʻo mai e lao ʻo e kalāvité. … Mahalo te ke fehuʻi, ʻi hoʻo fakakaukau ki he lao ʻo e kalāvité, “ʻE lava fēfē leva ʻe ha fuʻu vakapuna lahi mo mamafa ke mavahe mei he kelekelé ʻo ʻave lelei kitautolu ki he feituʻu ʻoku tau folau ki aí?” Koeʻuhí ko ha fono fakalangi ʻe taha “ʻoku holoki ʻa e mālohi ʻo ha vai ʻi he taimi ʻoku fakalahi ai e vave ʻene tafé.” Naʻe fakahā ʻa e tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻe [Taniela] Penouli ʻi he senituli hongofulu mā valú. ʻOkú ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi fengāueʻaki ʻa e tekeʻí (thrust), maʻamaʻá (foil), mo e hikí (lift). ʻI hono fakaʻaongaʻi ko ʻeni ʻi ha ngaahi founga faingofuá, ʻoku ʻai ai ʻe he meʻá ni ke lava ʻa e vakapuná ʻo puna. Ko Penouli naʻá ne fakahā ʻa e tefitoʻi moʻoní, ka ko e fonó ʻoku mei he ʻOtuá ia.

Tau talanoa he taimí ni fekauʻaki mo e kakaí. ʻOku pehē ʻe he fono fakalangí ko e tokotaha kotoa pē ko e fānau ʻa e ʻOtuá. ʻOku fakatupu ʻa e tangatá mo e fefiné ʻi Hono tataú [vakai, Sēnesi 1:27]. Ko e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻoku fekauʻaki mo e fono ko iá kuo tohi ia ʻe he kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló. ʻOku ʻiloa ʻenau fakamatalá “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani.” Naʻa nau hiki ʻa e fanongonongó, ka ko e fonó ʻoku fakalangi ia. Fakakaukau ki he ngaahi moʻoni kehe ko ʻeni mei he fanongonongo ko iá:

  • “Ko e mali ʻi he vahaʻa ʻo ha tangata mo ha fefiné ko e tuʻutuʻuni ia ʻa e ʻOtuá.”

  • “Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Fakamoʻuí ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú.”

  • “Ko e toko taha fakafoʻituitui kotoa pē ko e foha mo e ʻofefine ia ʻo ha mātuʻa fakalangi, pea ʻi heʻene peheé, ʻoku maʻu ai ʻe he toko taha kotoa pē ha natula fakalangi pea mo ha ikuʻanga pau.”

  • “Ko e tuʻunga tangata pe fefiné ko ha ʻulungaanga mahuʻinga ia ʻoku ʻiloʻi ai ʻa e tuʻunga mo e taumuʻa ʻo e tokotaha fakafoʻituituí, ʻi he maama fakalaumālié, mo e moʻui fakamatelié pea mo e taʻengatá.” …

Naʻe folofola ʻa Sīsū, “Ko au ko e halá, mo e moʻoní, pea mo e moʻuí” [Sione 14:6]. Ko Ia ʻa e moʻoní—ko e Tupuʻanga ʻo e meʻa kotoa pē (vakai, Sione 1:3; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:10]. Ko e moʻoni kotoa pē, fakalaumālie mo fakatuʻasino, ko e konga ia ʻo ʻEne ongoongoleleí. ʻI Heʻene hoko ko hotau Fakamoʻui mo e Huhuʻí, ʻoku fālute ʻe Hono fatongia mahuʻinga ʻi he palani ʻa e Tamaí ʻa e ngaahi moʻoni taʻengata ko ʻení:

  • Ko e fānau kitautolu ʻa e ʻOtuá.

  • ʻOku tau moʻui ʻi ha māmani hinga.

  • ʻOku tau taʻe-haohaoa kotoa pē mo fiemaʻu ʻa e huhuʻí.

Naʻe fai ʻe he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ʻa e fakaleleí maʻatautolu. ʻI heʻetau fakatomalá, ʻokú Ne maʻu ʻa e mālohi ke fakamolemoleʻi, huhuʻi kitautolu mei he angahalá, liliu hotau lotó, fakamālohia, mo tauhi kitautolu ʻi he hala ki heʻetau Tamai Hēvaní. Ko e fono fakalangí ʻeni mo e moʻoni tuʻupaú.

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke ke ʻilo mo talangofua ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá?

ʻOku ʻi ai moʻoni ʻa e moʻoni tuʻupau—moʻoni taʻengata—ʻoku fonu ʻi he māmá mo e mālohi fakalangí

ʻOku ʻi ai ha ngaahi meʻa ʻe niʻihi ʻoku moʻoni pē ia. Ko e mafai taupotu ki he moʻoní ko e ʻOtuá—ʻoku ʻikai ko e ongoongo mītia fakasōsiale ʻokú ke saiʻia taha aí, ʻikai ko e Google, pea ʻoku ʻikai ʻaupito ko kinautolu ʻoku hē mei he Siasí. …

ʻOku pehē ʻe ha tokolahi he taimí ni ko e moʻoní ʻoku fakangatangata ia, pea ʻoku ʻikai ha meʻa ia ko e fono fakalangi pe palani fakalangi. ʻOku ʻikai ke moʻoni ʻa e faʻahinga fakakaukau peheé. ʻOku ʻi ai e faikehekehe ʻi he totonú mo e halá. ʻOku makatuʻunga ʻa e moʻoní ʻi he ngaahi fono kuo fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ke falala, maluʻi, mo lehilehiʻi ʻEne fānaú. ʻOku ngāue ʻa e ngaahi fono taʻengatá pea ʻokú ne liliu ʻetau moʻuí takitaha, ʻo tatau ai pē pe ʻoku tau tui ki ai pe ʻikai.

ʻOku ʻikai ke fakangatangata ʻa e moʻoní. Ko e mahino ʻa e tangatá ki he moʻoní ʻoku fakangatangata moʻoní. … Ko e moʻoni ʻoku fakahā ʻe he ʻOtuá ʻoku tuʻupau ia ʻo tatau pē mo e ʻOtuá.

5:27

ʻOku ʻi ai moʻoni ʻa e meʻa ko e tonu mo e hala ʻoku fehangahangai ia mo e ngaahi veiveiua ʻa ha niʻihi. ʻOku ʻi ai moʻoni ha moʻoni tuʻupau—ko ha moʻoni ʻoku taʻengata. Ko e taha e ngaahi fokoutua ʻo hotau kuongá ko e tokosiʻi fau e kakai ʻoku nau ʻilo ʻa e feituʻu ke maʻu ai ʻa e moʻoní.

ʻOku ou fiefia ʻi he ʻilo lahi ange ki he ngaahi moʻoni taʻengata ʻo e ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisí. Pea hangē ko hono puleʻi ʻe he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá hotau sino fakamatelié, ʻoku nau puleʻi foki ʻetau fakalakalaka fakalaumālié—ʻa ʻetau fiefiá mo e nēkeneká.

Kuó u ako ke falala ki he ngaahi moʻoni ko ʻení, pea ʻoku ou saiʻia ʻaupito ai. Kuo fekauʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ke tau kole, fekumi, pea tukituki kae lava ke fakatupulaki ʻetau mahino ki he moʻoní. ʻOku ou manako he fekumi ki he mahino foʻoú mo ha ngaahi ʻilo foʻou fekauʻaki mo e ongoongolelei taʻengatá.

Ko e ngaahi tāpuaki ʻo e moʻoní—ʻa e moʻoni tuʻupaú—ʻoku nau ʻākilotoa kitautolu. Ka, ko e meʻapangó, he ʻoku tau moʻui ʻi ha kuonga ʻoku tui ai ha kakai tokolahi ʻoku ʻikai ke tuʻupau ʻa e moʻoní—ko ha meʻa ia ʻoku fakangatangata pē. Meʻapango ia, he ʻoku nau pehē ʻoku nau tauʻatāina ke fili pē ʻenau moʻoní mo fokotuʻu ʻenau fono pē ʻanautolu. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ko e kakai ʻoku tui ko e moʻoní ʻoku fakangatangata peé ʻoku nau nofo ʻi he ʻuniveesi ʻo e ʻOtuá, ʻa ē ʻoku pule mo maluʻi ai kinautolu ʻe Heʻene ngaahi fono fakalangí. ʻOku ngāue ʻa e ngaahi fono ko iá ʻi he ʻaho kotoa pē—ʻi he ʻū kā ʻoku nau fakaʻuli aí pea mo e telefoni ʻoku nau fakaʻaongaʻí. Pea ʻi he taimi ʻoku nau folau ai ʻi ha vakapuná, ʻoku nau fakafalala kakato ki he ngaahi fono ʻo e tekeʻí, maʻamaʻá, pea mo e hiki ʻo e vakapuná ki he ʻeá. … Ka ʻoku nau kei pīkitai ki ha tui tokua te nau lava ʻo fili ʻa ʻenau moʻoni pē ʻanautolu. Ko e falala ko ʻeni ki he fakangatangata ʻa e moʻoní ʻoku tautautefito ʻene angamahení ʻi he ngaahi meʻa ʻoku fekauʻaki mo e nofomalí, fānaú, tuʻunga tangata pe fefiné, mo e tuʻunga mo e taumuʻa fakatāutahá. …

Naʻa mo ha niʻihi ʻo hotau ngaahi tokoua mo e tuofāfine ʻi he Siasí, kuo mole ʻenau tui ki he moʻoni ʻa e ʻOtuá mo ʻEne ngaahi fonó, ʻi he fehangahangai mo e ngaahi kaupeau manakoa ʻo e feliliuakí ʻi hotau sosaietí. Ka, kuo nau pikitai ki he ngaahi founga ʻa e māmaní, mo e ngaahi fakakaukau fakapoto ʻa e tangatá ʻa ia ʻoku fakatonuhiaʻi ʻa e faiangahalá mo e hē mei he moʻoní. ʻI heʻenau taʻetokanga ki he ngaahi lea ʻa e kau palōfitá, ʻoku nau ʻauhia atu ai ʻi he fakafiefiemālié mo e taʻe-mahuʻingaʻiá. ʻOku mole meiate kinautolu ʻa e maama, haohaoa, mo e mālohi ʻo e moʻoní.

Neongo kuo pau ke tau faʻifaʻitaki ki he angaʻofa mo e manavaʻofa ʻa hotau Fakamoʻuí, neongo kuo pau ke tau fakamahuʻingaʻi e ngaahi totonu mo e ngaahi ongo e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá, ka he ʻikai ke tau lava ʻo liliu ʻEne tokāteliné. ʻOku ʻikai ʻatautolu ke liliu ia. Ko ʻEne tokāteliné ʻoku ʻatautolu ia ke ako, mahino, mo tauhi ki ai.

Naʻe akoʻi ʻe he ʻEikí ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e “moʻoní ʻa e ʻiloʻi ʻo e ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga ʻoku ʻi aí, pea naʻa nau ʻi aí, pea te nau hoko ki aí” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:24]. ʻI he palani ʻa e Tamai Hēvaní, ko e moʻoní ʻoku ʻikai ko hano fakatahatahaʻi pē ʻo ha ngaahi moʻoniʻi meʻa. ʻOku mahulu hake ʻa e moʻoní ia ai. Ko e moʻoni, naʻe hāʻele hifo ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ʻo māʻulalo ange ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē koeʻuhí ke Ne lava ʻo ʻafioʻi ʻa e meʻa kotoa pē pea hoko ko e maama ʻo e moʻoní [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:6–7].

ʻIkai ngata ai, “ko e nāunau ʻo e ʻOtuá ko e ʻatamai poto, pe, ko hono ʻai ʻe tahá, ko e maama mo e moʻoni” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:36]. “Ko e folofola ʻa e ʻEikí ko e moʻoní ia” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:45], pea ko e moʻoní ko e ʻilo, maama, poto, mo e nāunau.

ʻOku ʻi ai ha maama mo ha mālohi fakalangi ʻi he moʻoní. ʻOku hanga ʻe he fakalea mahino mo faingofua ʻo e moʻoní ʻo ueʻi hotau laumālié. Kapau te tau fanongo moʻoni ki ai, kapau te tau ʻaʻeva ʻi he ngaahi hala ʻo e moʻoní ʻo fakatatau mo e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻe tohoakiʻi kitautolu ʻe he ngaahi fakalea ʻo e moʻoní ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:45–47]. Te tau lava ʻo haʻu kiate Ia pea fakahoko ʻa e ngaahi fuakava toputapú mo Ia. Kapau ʻoku tau tauhi moʻoni ki he ngaahi fuakava ko iá, ʻe fakamāʻoniʻoniʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ʻo fakafou ʻi Heʻene moʻoní [vakai, Sione 17:17]. Te tau ʻilo ʻa e moʻoní, pea ʻe fakatauʻatāinaʻi kitautolu ʻe he moʻoní [vakai, Sione 8:31–32].

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā ha ngaahi moʻoni tuʻupau ʻokú ne ʻomi ʻa e māmá mo e mālohí ki hoʻo moʻuí?

ʻOku fakahoko mai ʻe he kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló ʻa e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí pea mo akoʻi ʻEne ngaahi fonó mo e moʻoní

Ko e ʻEiki ko Kalaisí, ʻa ia ko Hono Siasí ʻení, ʻokú Ne fokotuʻu ʻa e kau palōfita mo e kau ʻaposetolo ke nau fakahā ʻEne ʻofá mo akoʻi ʻEne ngaahi fonó.

ʻOku ʻikai folofola ʻaki ʻe he Fakamoʻuí mo ʻEne kau tamaioʻeikí ha lea fakahōhōloto ka ʻoku nau akoʻi ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu ke ʻilo ʻe he kakaí. ʻOku fakamoʻoniʻi ʻe he hisitōliá ʻi he fakalau ʻo e ngaahi kuongá kuo hanga ʻe he kau fakaanga ʻo e kuonga ko iá ʻo teke ʻa e kau taki ʻo e Siasí ke liliu ha tuʻutuʻuni ʻa e ʻEikí [hangē ko ʻení, vakai, 1 Samuela 8:4–7; Mātiu 7:21; Luke 6:46; 3 Nīfai 14:21]. Ka ko e tuʻutuʻuni peheé ko ha fono taʻengata ia, pea he ʻikai lava ke liliu ia. Naʻa mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá naʻe ʻikai lava ke liliu ʻe he ʻOtuá Maʻana ʻa e fono ko ia naʻe fiemaʻu ki ai ʻa e Fakaleleí. Ko e ngaahi tokāteline fakalangí he ʻikai ke lava ʻo numi ke ngaloku ke fenāpasi mo e ngaahi ākenga manakoa ʻo e kuongá.

ʻOku tātātaha ke manakoa ʻa e kau palōfitá. Ka te mau akoʻi maʻu pē ʻa e moʻoní! …

… ʻOku ʻikai faingofua ʻa e hakeakiʻí. ʻOku kau ʻi he ngaahi fiemaʻú ha feinga tāfataha mo vilitaki ke tauhi e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, mo fakatomala fakamātoato ʻi he taimi ʻoku ʻikai ke tau fakatomala aí. Ka ko e pale ʻo hono fakahoko iá ʻoku mahulu hake ia ʻi ha toe meʻa te tau lava ʻo mafakakaukaua, he ʻokú ne ʻomi kiate kitautolu ʻa e fiefiá ʻi heni mo ha “fiefia ʻoku ʻikai hano ngataʻanga” ʻi he hili ʻa e moʻuí ni [Mōsaia 2:41].

Ko homau tufakanga leva ʻi heʻemau hoko ko e kau ʻaposetoló ke ʻoua naʻa akoʻi ha meʻa ka ko e moʻoní pē. ʻOku ʻikai ʻomai ʻe he tufakanga ko iá ha mafai ke mau liliu ʻa e fono fakalangí. …

Neongo he ʻikai ke lava ʻe kimautolu ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻo liliu e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ka ʻoku mau maʻu ʻa e fekau “ke langa hake ʻa e siasí, pea tokangaʻi ʻa hono ngaahi meʻa kotoa pē ʻi he ngaahi puleʻanga kotoa pē” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 107:33]. Ko ia ai ʻoku mau lava ke liliu ha tuʻutuʻuni ʻi he taimi ʻoku fakahinohino mai ai ʻe he ʻEikí ke mau fai iá. … Koeʻuhí ʻoku kei hokohoko atu hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, ʻe kei hokohoko atu pē ʻa e ngaahi liliu ki he ngaahi tuʻutuʻuní [vakai, Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:9].

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke ke ʻiloʻi ʻe lava ke liliu ʻe he kau palōfitá ʻa e tuʻutuʻuní ka ʻoku ʻikai ke nau maʻu ʻa e mafai ke liliu ʻa e fono fakalangí?

ʻI hoʻo moʻui ʻaki e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻe fakautuutu ange hoʻo tauʻatāiná

29:25

Ko e ngaahi tauhele kuo faʻu ʻe Sētané te ne lava ʻo ʻomi kiate koe ʻa e mamahí, pōpula fakalaumālié, pea mo e maté [vakai, 2 Nīfai 2:27]. ʻOku moʻoni ʻeni ʻi he taimi kotoa pē. Ko e nunuʻa fakamamahi ʻo e tukulolo ki he ngaahi fakatauele ʻa Lusifaá ʻoku lava pē ke tomuʻa ʻiloʻi, fakapapauʻi, ala toutou hoko, mo fakameʻapangoʻia ai.

Ko hono fakalea ʻe tahá, ʻoku ou palōmesi atu, ʻi hoʻo tauhi ʻa e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá, ʻi hoʻo moʻui ʻaki ʻEne ngaahi fonó, ʻe fakautuutu ange hoʻo tauʻatāiná. ʻE fakahā atu ʻe he tauʻatāina ko ʻení kiate koe ho natula faka-ʻOtuá pea mo fakaʻatā koe ke ke tupulaki fakataautaha. Te ke tauʻatāina mei he haʻi ʻo e angahalá. Te ke tauʻatāina ke ke hoko ko ha takimuʻa lelei mo angatonu. Te ke mateuteu ke tataki ʻi he fakahinohino totonu mo e tā sīpinga ʻi ha feituʻu pē ʻe fiemaʻu ai koe. Ko e fakafiefiá, he ko e ngaahi tāpuaki ʻo e tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá ʻoku malava foki ke tomuʻa ʻiloʻi, fakapapauʻi, mo toutou fakahoko.

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā ha founga kuó ke ʻiloʻi ai ʻoku fakaiku e tauhi ʻo e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá ki ha tauʻatāina lahi angé?

Fakafonu hoʻo moʻuí ʻaki e moʻoní ke ke hoko ai ko ha ākonga lelei ange ʻa Sīsū Kalaisi

ʻOku ʻatautolu ʻa e faingamālie nāunauʻia ke fekumi ki he moʻoní, akoʻi ʻa e moʻoní, pea fakaʻaongaʻi ia ʻi he angatonu ke tokoni ki he niʻihi kehé.

Fakafonu hoʻo moʻuí ʻaki e moʻoní ke ke hoko ai ko ha ākonga lelei ange ʻa Sīsū Kalaisi. … Fekumi ki he moʻoní ʻaki hono ako ʻo e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá. Ko Ia ʻa e tupuʻanga ʻo e moʻoni kotoa pē. ʻE tokoni hoʻo ako e ongoongoleleí ke ke ʻiloʻi ʻa e moʻoní mei he halá.

Kapau ʻe hokohoko atu ʻetau ʻaʻeva ʻi he moʻoní, ʻe hoko ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní—“ʻa e Laumālie ʻo e moʻoní” [Sione 15:26]—ko hotau takaua. Ko e moʻoní ʻe ʻiate kitautolu ia, ʻi hotau lotó mo e ʻatamaí, ʻi hotau ʻulungāngá mo e moʻuí, pea te ne nofoʻia kitautolu [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:66], ʻo tupulaki ke “ngingila ange kae ʻoua ke aʻu ki he ʻaho haohaoá” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 50:24].

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate koe ke ʻaʻeva ʻi he moʻoní?

Ngaahi Fakaafé mo e Ngaahi Talaʻofá

Kapau ʻe hokohoko atu hoʻo ʻaʻeva ʻi he moʻoní, ʻe hoko ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ko ho takaua

Fakafonu hoʻo moʻuí ʻaki e moʻoní ke ke hoko ai ko ha ākonga lelei ange ʻa Sīsū Kalaisí. … Fekumi ki he moʻoní ʻaki hono ako ʻo e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá. Ko Ia ʻa e tupuʻanga ʻo e moʻoni kotoa pē. ʻE tokoni hoʻo ako e ongoongoleleí ke ke ʻiloʻi ʻa e moʻoní mei he halá.

ʻOku ʻi ai ha maama mo ha mālohi fakalangi ʻi he moʻoní. ʻOku hanga ʻe he fakalea mahino mo faingofua ʻo e moʻoní ʻo ueʻi hotau laumālié. Kapau te tau fanongo moʻoni ki ai, kapau te tau ʻaʻeva ʻi he ngaahi hala ʻo e moʻoní ʻo fakatatau mo e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻe tohoakiʻi kitautolu ʻe he ngaahi fakalea ʻo e moʻoní ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:45–47]. Te tau lava ʻo haʻu kiate Ia pea fakahoko ʻa e ngaahi fuakava toputapú mo Ia. Kapau ʻoku tau tauhi moʻoni ki he ngaahi fuakava ko iá, ʻe fakamāʻoniʻoniʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ʻo fakafou ʻi Heʻene moʻoní [vakai, Sione 17:17]. Te tau ʻilo ʻa e moʻoní, pea ʻe fakatauʻatāinaʻi kitautolu ʻe he moʻoní [vakai Sione 8:32].

Kapau ʻe hokohoko atu ʻetau ʻaʻeva ʻi he moʻoní, ʻe hoko ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní—“a e Laumālie ʻo e moʻoní” [Sione 15:26]—ko hotau takaua. Ko e moʻoní ʻe ʻiate kitautolu ia, ʻi hotau lotó mo e ʻatamaí, ʻi hotau ʻulungāngá mo e moʻuí, pea te ne nofoʻia kitautolu [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:66], ʻo tupulaki ke “ngingila ange kae ʻoua ke aʻu ki he ʻaho haohaoá” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 50:24].

ʻOku ʻi ai maʻu pē ha founga ke toe foki ai

ʻOku ʻi ai maʻu pē ha founga ke toe foki ai. Ko Sīsū Kalaisi (mo ʻEne ongoongoleleí) ʻa e foungá. Kuo teʻeki ai ke ke fai ha angahala mamafa lahi fau ʻoku ʻikai lava ai ke ke aʻusia ʻa e ʻofa mo e ʻaloʻofa fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻI hoʻo fakahoko ʻa e ngaahi meʻa ke fakatomala mo muimui ai ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻe kamata leva ke ke ongoʻi ʻa e finangalo lahi ʻa e Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá ke ke foki mai kiate Kinauá! ʻOkú Na finangalo ke ke fiefia. Te Na fai ha faʻahinga meʻa pē ʻi Hona mālohí ʻoku ʻikai maumauʻi ai hoʻo tauʻatāina ke filí pe ko ʻEna ngaahi fonó ke tokoni ke ke foki mai.

ʻOku ou palōmesi atu ʻi hoʻo moʻui ʻaki e ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻe fakautuutu ange hoʻo tauʻatāiná

Ko e taimi ʻoku talangofua ai ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, ʻoku iku maʻu pē ko ha ngaahi tāpuaki fungani! ʻOku tupunga ʻa e ngaahi tāpuakí ʻi he talangofua ki he fono ʻa ia ʻoku makatuʻunga ia ki aí [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:20–21]. …

29:25

Ko e ngaahi tauhele kuo faʻu ʻe Sētané te ne lava ʻo ʻomi kiate koe ʻa e mamahí, pōpula fakalaumālié, pea mo e maté [vakai, 2 Nīfai 2:27]. ʻOku moʻoni ʻeni ʻi he taimi kotoa pē. Ko e nunuʻa fakamamahi ʻo e tukulolo ki he ngaahi fakatauele ʻa Lusifaá ʻoku lava pē ke tomuʻa ʻiloʻi, fakapapauʻi, ala toutou hoko, mo fakameʻapangoʻia ai.

Ko hono fakalea ʻe tahá, ʻoku ou palōmesi atu, ʻi hoʻo tauhi ʻa e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá, ʻi hoʻo moʻui ʻaki ʻEne ngaahi fonó, ʻe fakautuutu ange hoʻo tauʻatāiná. ʻE fakahā atu ʻe he tauʻatāina ko ʻení kiate koe ho natula faka-ʻOtuá pea mo fakaʻatā koe ke ke tupulaki fakataautaha. Te ke tauʻatāina mei he haʻi ʻo e angahalá. Te ke tauʻatāina ke ke hoko ko ha takimuʻa lelei mo angatonu. Te ke mateuteu ke tataki ʻi he fakahinohino totonu mo e tā sīpinga ʻi ha feituʻu pē ʻe fiemaʻu ai koe. Ko e fakafiefiá, he ko e ngaahi tāpuaki ʻo e tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá ʻoku malava foki ke tomuʻa ʻiloʻi, fakapapauʻi, mo toutou fakahoko.

Ngaahi Vitioó

Heart Surgeons Honor President Russell M. Nelson’s Pioneering Efforts in Their Field

The Lord Answers Questions from Inquiring Minds

3:33

To Be Happy, Keep the Commandments, Said President Nelson

3:33

Eternal Laws: From Scrabble to the Commandments

Ngaahi Lea Fekauʻakí

Ko e hā e Meʻa ʻOku Moʻoní? (Konifelenisi lahi ʻo ʻOkatopa 2022)

31:24

The Love and Laws of God (fakataha lotu ʻa e ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí, 17 ʻo Sepitema 2019)

Kau Palōfitá, Takimuʻá, mo e Fono Faka-ʻOtuá (fakataha lotu fakaemāmani lahi maʻá e kau taautaha kei talavoú, 8 ʻo Sānuali 2017)

29:25

Truth … and More (fakataha lotu ʻa e ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí, 1 ʻAokosi 1985; ongó pē)