Ngaahi Fakataha Lotu 2025
Kau Tauhi Angatonú—Kau Ākonga ʻo Sīsū Kalaisi


44:17

Kau Tauhi Angatonú—Kau Ākonga ʻo Sīsū Kalaisi

Fakataha Lotu Fakaemāmani Lahi maʻá e Kakai Lalahi Kei Talavoú

4 Mē, 2025

Siʻi ngaahi kaungāmeʻa ʻi he funga ʻo e māmaní, talitali lelei kimoutolu! ʻOku ou fiefia ʻi he faingamālie ko ʻeni ʻoku ou maʻu mo kimoutolú—ke fakahaaʻi atu ʻeku ʻofa mo ʻeku ngaahi fakaʻānaua maʻamoutolú. Kae hiliō aí, ʻoku ou fakatauange te mou maʻu ha aʻusia ʻi he efiafí ni—te mou ongoʻi ai e ʻofa ʻa e ʻOtuá pea ueʻi kimoutolu ke mou aʻusia ʻEne ngaahi fakaʻānaua maʻongoʻonga taha maʻamoutolú!

ʻOku tau ʻi heni ʻi he Tāpanekale fakahisitōlia ʻi he Temipale Sikueá ʻi Sōleki Siti. Naʻe kamata hono langa ʻo e fale maʻongoʻongá ni ʻi he taʻu ʻe teau kimuʻa pea fanauʻi aú. Ko ha taimi ia naʻe fuʻu mamafa ʻaupito ai ʻa e naunau langá ʻi he Vahefonua ʻIutaá, naʻe ʻikai ha halanga lēlue ke ʻomi ai ha naunau, pea neongo kapau naʻe ʻi ai, naʻe siʻisiʻi ʻaupito ʻa e paʻanga naʻe maʻú. Ka ko kinautolu naʻe ngāue ʻi he fale maʻongoʻonga ko ʻení naʻa nau mohu founga ʻo toe fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi naunau motuʻa pē naʻe maʻú. Ko e papa naʻe ngāue ʻakí naʻe ʻomi ia mei ha ʻū fale naʻe ʻosi langa kimuʻa. Ko e faʻó mo e meʻa-fakamaʻu ukameá naʻe ngaohi ia mei he sū motuʻa ʻo e fanga pulú. Pea ko e palasitaá naʻe tuifio ʻaki ia ʻa e louʻulu ʻo e monumanú ke mālohi. Naʻe ʻiloa fuoloa pē ʻiate kinautolu ʻa e ngaahi foʻi lea ko e “toe fakaʻaongaʻi” mo e “tānaki” kimuʻa pea toki hoko ia ko haʻatau kanangá.

Naʻe ngāue ʻeku kui tangata hono uá mo e tolú, naʻá na hikifonua mai mei ʻIngilani, ki hono faʻu ʻo e ʻū matapā lalahi ki he Tāpanekale ko ʻení. Naʻá na teitei fakakaukau nai ʻe lea atu mei he feituʻu fakahisitōliá ni haʻana hako, ko ha mokopuna fefine?

Ngaahi tokoua mo e tuongaʻane, ʻoku mou ʻiloʻi koā ʻa e ivi tākiekina ʻoku mou maʻú?

ʻOku fonu ʻa e māmani ʻoku tau nofo aí ʻi he ngaahi faingataʻá. Pea ko ha toʻu tangata kimoutolu ʻo ha houʻeiki fafine mo tangata kuo fakatatali ki he ʻaho ko ʻení—ʻoku mou maʻu ʻa e ivi, ʻulungaanga, loto-holi pea mo e faingamālie ke ngāue ʻaki ʻa e mālohi ʻo e ʻOtuá ke fehangahangai mo e ngaahi faingataʻa ko iá pea fakaleleiʻi kinautolu. ʻOku fakalangi homou ivi malavá.

ʻOku ou falala kiate kimoutolu. ʻOku fakahaaʻi ʻe he kau palōfita, kau tangata kikite mo e kau tangata maʻu fakahaá ʻenau loto-falala kiate kimoutolú. Ko ʻenau leá ʻoku hangē pē ia ko ha folofola mei he ʻEikí Tonu.

ʻOua muʻa naʻa mou foʻi ʻi he feinga ke fakaleleiʻi ʻa e ngaahi faingataʻa ʻo e kuonga ní. ʻOku mau fiemaʻu kimoutolu!

ʻOku mahino kiate au ʻoku faingofua ke taʻotaʻofi kitautolu ʻe he ngaahi fakakaukau ʻoku koví, ʻo nofotaha ʻi he ngaahi faingataʻa kehekehe ʻi he māmaní. Ko e fekeʻikeʻi ʻaki e meʻataú, fakatupu kē fakapolitikalé, fakamālohí, fakatamaki fakanatulá, faingataʻaʻia ʻi he faʻahinga ʻo e tangatá—ʻoku taulōfuʻu ia ke u mākupusi. Mahalo te ke ongoʻi ʻoku ʻikai haʻo mālohi ke aʻusia ha solovaʻanga ʻe tolongá.

ʻOku ou fakahā ʻi he loto-falala, kuo tāpuekina koe ke ke lava ʻo maʻu ʻa e ivi mo e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi hoʻo fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava mo Iá, te ke lava ʻo fakafepakiʻi ʻa e koví pea hoko ko ha maama ʻi he tapa kotoa pē ʻoku fakapoʻulí.

Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí, “Ko e maama ʻo māmani ʻa [kitautolu].” Pea “ʻoku pīkitai ʻa e māmá ki he māmá.” Ko hono tuku ko ia ke ulo atu e maama ʻo hotau tuʻunga ko e ākonga ʻo Sīsū Kalaisí ko e faʻunga lelei taha ia ʻo e ivi ʻoku ala maʻu fakanatulá—ko ha ivi mei ha maʻuʻanga ivi ʻoku fakafonu maʻu pē. ʻOku ou fakamoʻoni ko hono ʻomi ko ia ʻEne fakafiemālié mo e māmá ki he niʻihi kehé, ʻoku tau maʻu ai ha fiemālie ʻiate Ia.

Ko ia ai, ke ke hoko ko ha tokotaha faʻa fakalelei ʻi homou ʻapí, tukui koló pea ʻi hoʻo feohi ʻi he ʻinitanetí. Faitokonia ʻa e faingataʻaʻia ʻi homou feituʻú.

Ko e taumuʻa ʻa Sētané ke fakakouna kitautolu ki ha ngāue. ʻI hono fehangahangaí, ʻoku ʻomi ʻe he palani ʻa e Tamaí ki he fiefiá ʻa e faingamālie ke tau ngāue, ke tau fili ʻiate kitautolu pē ki he leleí, melinó mo e ʻamanaki leleí.

Te tau lava ʻo fakafepakiʻi ʻa e fakamatala loí ʻaki hono vahevahe ʻa e fakamatala ʻoku langaki moʻuí, fakatuʻamelie mo totonú—ʻo tau hoko ai ko e kau taukapo ʻo e moʻoní kae ʻikai ko ha kau laukonga pē ʻo e fakamatalá. Te tau lava ‘o tali ʻa e koví ʻaki hono fakafonu ʻa e māmaní ʻaki ʻa e maama ʻo e ongoongo fakafiefia ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.

Hangē ko ia kuo talaki ʻe hotau palōfita ʻofeina ko Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní, “Ko Sīsū Kalaisi maʻu pē ʻa e talí.” “Ko e hā pē haʻamou ngaahi fehuʻi pe palopalema, ʻoku maʻu maʻu pē ʻa e talí ʻi he moʻui mo e ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisí.”

Kuo fakaafeʻi kitautolu ʻe Palesiteni Nalesoni ke tau ʻai hotau tuʻunga fakaākonga kiate Iá ke “mahuʻinga taha.” ʻOku tau fakaloloto hotau tuʻunga fakaākongá ʻi he taimi ʻoku tau ako ai meia Sīsū Kalaisí. Tau vakaiʻi leva ʻa e ngaahi akonaki ʻa e Fakamoʻuí.

‘Oku ‘i he Mātiu vahe 25 ha talanoa fakatātā ʻe tolu, ko e ngaahi talanoa fakatātā fakaʻosi ia ʻoku lekooti ʻi he tohi Mātiú naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻi Heʻene ngāue fakafaifekau ʻi māmaní. ʻI he teuteu ki heʻeku lea ʻi he konifelenisi lahi fakamuimuí, pea mo ʻeku teuteu ki he fakataha lotu ko ʻení, naʻe ueʻi au ʻe he Laumālié ke u foki ʻo ako mei he ngaahi talanoa ko ʻení.

ʻOku ou fakaʻamu ke fakamamafaʻi ʻa e ongo tafaʻaki ʻo e tokateu mo e lakanga tauhi ʻo e ngaahi talanoa fakatātā ko ʻení, ke ʻaonga kiate kitautolu. Kuo fakaafeʻi kitautolu ʻe Palesiteni Nalesoni ke ʻai ʻa e “taimi [ko] ʻení … ke [tau] teuteu ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa … Sīsū Kalaisí.” Ko e lakanga tauhí ko hono tokangaekina fakalelei mo fakapotopoto ia ʻo ha meʻa kuo fakafalala mai ke te tauhi. ʻI hotau ngaahi fatongia tauhí, ʻoku tau faʻifaʻitaki ai kia Sīsū Kalaisi. Ko ia ai, fakafanongo ki he ngaahi lēsoni ki he tokateú mo e lakanga tauhí te tau lava ʻo fakaʻaongaʻi mei he ngaahi talanoa ko ʻení.

ʻUluakí, ko e talanoa fakatātā ʻo e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú—ko e toko nima naʻe poto mo ha toko nima naʻe pehē naʻe vale.

ʻI he talanoa fakatātaá, ko e kau tāupoʻou kotoa ʻe toko hongofulú naʻa nau ʻi he feituʻu totonú, ʻo tatali ki he tangata taʻané. Naʻa nau taki taha omi mo ha maama. ʻOku tatau ia mo kimoutolu kotoa. ʻOku mou ʻi heni, ke fakamālohia homou tuí mo fakatupulaki homou fakamoʻoní.

ʻI he taimi naʻe haʻu ai ʻa e tangata taʻané—ko ha fakafofonga ʻo e Fakamoʻuí—ʻi he tuʻuapoó, naʻe ʻikai maʻu ʻe ha kau tāupoʻou ʻe toko nima ha lolo feʻunga ki heʻenau māmá. Mahalo naʻe ʻikai ke nau fakakaukau naʻe mahuʻinga pe fiemaʻu ke ʻi ai ha lolo lahi ange. Pe naʻe ʻikai ke nau hoko ko ha kau tauhi fakapotopoto ʻo e lolo naʻa nau maʻú. Mahalo naʻe ʻikai ke nau tokanga, naʻe ʻikai ke nau lava ʻo tokateu feʻunga ke tauhi ʻenau māmá ke ulo maʻu pē.

Pea ko e tali ko ia ki heʻenau kole ke fakaʻatā ke nau hū ki he kātoanga kai ʻo e malí, naʻe talaange ʻe he tangata taʻané, “Naʻe ʻikai te mou ʻilo au.” ʻOku ʻuhinga leva ia naʻe ʻilo ʻe he kau tāupoʻou poto ʻe toko nimá Ia, ʻo fakafou ʻi heʻenau tokateú mo e fatongia tauhi fakapotopotó.

Naʻe hanga ʻe he lolo mahuʻingá, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ului fakatāutahá, ʻo fakaʻatā ʻa e kau tāupoʻou potó ke tutu ʻenau māmá pea nau hū mo e tangata taʻané ki he kātoanga kai ʻo e malí. Naʻe ʻikai lava ke vahevahe ʻa e loló mo honau ngaahi kaungāmeʻá koeʻuhí he ko e ului fakatāutahá—ʻoku fakataautaha ia. Te tau lava pea ʻoku totonu ke tau fāifeinga ke hiki hake ʻetau māmá ke fakatupulaki mo fakaivia ʻa e niʻihi kehé, ka ʻoku takitaha moʻona pē ʻa e fatongia tauhi ʻo ʻene uluí.

Hangē ko hono fakahaaʻi ʻe he Fakamoʻuí, “Ke [mou] tui faivelenga, ʻo lotu maʻu ai pē, pea teuteuʻi mo tutu [hoʻomou] māmá, pea ke ʻiate [kimoutolu ha] lolo, koeʻuhí ke [mou] mateuteu ʻi he hāʻele mai ʻa e Tangata Taʻané.”

ʻI he founga tatau pē, te tau ʻiloʻi ai ʻa e Fakamoʻuí pea maʻu ʻa e “loto-falala ke fetuʻutaki mo e ʻOtuá ʻi he taimí ni ʻi heʻetau tokateu ke ʻutu ke fonu ʻetau māmá ʻaki ʻa e lolo ʻo e fakauluí pea tuku leva ke ulo atu ʻa e maama fakaului ko iá. Pea hangē ko hono fakatātaaʻi ʻe he tā-tongitongi fakaʻofoʻofa ko ia ʻi he Temipale Sikueá, te tau lava pea ʻoku totonu ke tau poupouʻi mo fakaivia ʻa e niʻihi kehé ʻi heʻetau fai iá—ʻo fakaʻilonga ki he niʻihi kehé ke nau omi ki he māmá—ʻa e Maama ʻo Māmaní ko Sīsū Kalaisi.

Ko e talanoa fakatātā hono ua naʻe fakamatalaʻi ʻe Mātiú ʻoku fekauʻaki ia mo e ngaahi talēnití. ʻI he talanoa ko iá, naʻe foaki ʻe he ʻeikí ha ngaahi talēniti ki heʻene kau tamaioʻeikí, ʻi he ʻamanaki ke ne fononga mamaʻó. ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe fakafofongaʻi ʻe he talēnití ʻa e paʻangá. ʻOku ou fakatauange te mou fakakaukau ki he ngaahi talēnití ko ha ngaahi meʻafoaki, ivi malava mo ha ngaahi tāpuaki kuo foaki mai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní. Naʻe foaki ʻe he ʻeikí ki ha tamaioʻeiki ʻe taha ha talēniti ʻe nima, ko ha talēniti ʻe ua ki he tokotaha, pea taha ki he tokotaha. Pea naʻe kamata leva ʻe he ʻeikí ʻene fonongá.

ʻI he taimi naʻá ne foki mai aí, naʻá ne ʻiloʻi ko e ongo tamaioʻeiki ko ia naʻá ne foaki ki ai ʻa e talēniti ʻe nimá mo e talēniti ʻe uá, naʻá na hoko ko ha ongo tauhi faivelenga mo ʻaonga pea kuó na ngāue lelei ʻaki ʻa e ngaahi talēnití. Naʻá na takitaha fakatupu ʻo liunga ua e ngaahi talēniti naʻe foaki ange kiate kinauá. Pea koeʻuhí ko ʻena faivelenga ʻi he meʻa siʻisiʻí, naʻe foaki ʻe he ʻEikí kiate kinaua ʻo toe lahi ange, ʻo pehē ange, “Mālō, [ongo] tamaioʻeiki lelei mo angatonu: kuó [mo] faitotonu ʻi he meʻa siʻi, te u fakanofo [kimoua] ke [mo] pule ki he meʻa lahi: hū [kimoua] ki he fiefiaʻanga ʻo [hoʻomo] ʻeikí.”

ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ko e tamaioʻeiki naʻe foaki ange ki ai ʻa e talēniti ʻe tahá naʻá ne tanu ʻene talēnití—mahalo pē koeʻuhí he naʻe ʻikai tokanga pea fakatoloi ai ʻene fakaʻaongaʻi lelei ʻene talēnití. Pe mahalo naʻá ne loto-foʻi ʻi heʻene ʻiloʻi ʻa e founga ke kamata aí pe manavasiʻi naʻa ʻikai ke ne lavaʻi. Mahalo naʻá ne fakafehoanaki ia ki he ongo tamaioʻeiki ko ʻeé, pea hoko ʻene ngaahi veiveiua fekauʻaki mo e meʻa te ne malavá ke taʻofi ai ia mei heʻene feingá. Naʻe ʻikai ke ne mateuteu ki he foki mai ʻa e ʻeikí, naʻe ʻikai ke ne aʻusia ʻa e fiefia ʻo e lakanga tauhi faivelengá, pea naʻe mole ai meiate ia hono talēnití.

ʻOku faitatau ʻa e talanoa fakatātā ʻo e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú pea mo e talanoa fakatātā ʻo e ngaahi talēnití. ʻOkú na fakatou fakamamafaʻi ʻoku ʻi ai hotau fatongia fakataautaha ki hotau fakauluí pea kuo pau ke tau mateuteu ke maʻu e meʻaʻofa ʻa e ʻEikí ki he hakeakiʻí—pea ʻoku ʻi ai hotau lakanga tauhi pea ʻoku tau haʻisia fakataautaha ki he meʻa kuo tāpuekina ʻaki kitautolú.

Ko e fakaʻosí, ʻoku fakamatala ʻa e tohi Mātiu 25 ki he talanoa ʻo kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e “loto-falala ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá.” ʻOku fakamatalaʻi kinautolu ko e fanga sipi ʻa e Tauhisipi Leleí, ʻoku nau ʻi Hono tafaʻaki toʻomataʻú, ʻo fiefia fakataha mo Ia ʻi he kātoanga kai ʻo e taʻané, pea ʻoku tāpuekina kinautolu ke nau hoko ko e kau pule ki ha ngaahi meʻa lahi, naʻá Ne folofola:

“Naʻá ku [fiekaia], pea naʻa mou foaki ʻa e meʻakai kiate au, naʻá ku fieinua, pea naʻa mou foaki ʻa e inu kiate au: ko e muli au, pea naʻa mou fakaafeʻi au: [naʻá ku] telefua, pea naʻa mou fakakofuʻi au: naʻá ku mahaki, pea naʻa mou ʻaʻahi mai kiate au: naʻá ku ʻi he fale fakapōpulá, pea naʻa mou haʻu kiate au.”

ʻOku fakahaaʻi lelei ia ʻi he vitiō ko ʻení.

[video (subtitles)]

“Naʻe fakahaaʻi mai ʻe Sīsū ʻa e founga ke tau ʻofa ai ki hotau kaungāʻapí. ʻOku tau muimui ki Heʻene sīpingá ʻi he taimi ʻoku [hiki hake ai] ʻa e vaivaí[,] tokangaʻi ai ʻa e fānaú[,] fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku tau feohí[,] fafanga ʻa e fiekaiá[,] fekumi kiate kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá. Ko e ʻaho kotoa pē ko ha faingamālie ia ke hoko ai ʻo hangē ko Iá[,] ʻo tokoni hangē ko Iá[,] tokanga hangē ko iá. Ko e ʻaho kotoa pē ʻoku kamata ʻa e tokangaekiná meiate koe. ʻAlu ki he CaringSummary.ChurchofJesusChrist.org.”

[end video]

Ko e meʻa ʻeni ʻoku kolea meiate kitautolú. ʻI heʻetau hoko ko ʻEne kau ākongá, ʻoku tau tokateu ai ki Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí pea ʻoku tau fakahoko leva ʻa e lakanga tauhi faivelenga mo ʻaongá ki he meʻa ko ia kuo tāpuekina ʻaki kitautolú. ʻOku hanga ʻe he tauhi manavaʻofá, ʻofa faka-Kalaisí, angamaʻá mo e faivelengá ʻo fakataauʻi kitautolu ke nofo mo Ia pea maʻu ha loto-falala ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá he taimí ni. Hangē ko hono akoʻi ʻe Molomoná, ko kinautolu ʻoku fonu ʻi he ʻofa faka-Kalaisí—ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí—“ʻe lelei ia kiate [kinautolu]” ʻi he ʻaho fakaʻosí. Te nau hangē ko e Fakamoʻuí, ʻo mamata kiate Ia ʻi Hono anga totonú, pea fakafonu ʻaki ʻa e ʻamanaki lelei mo fakahaohaoaʻi ʻo hangē ko ʻEne haohaoá. Kuo fakahā ʻe Palesiteni Nalesoni, “ʻOku fakaava ʻe he manavaʻofá mo e angamaʻá ʻa e founga ki hono maʻu ʻo e loto-falalá ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá!”

ʻOku akoʻi ʻe he ngaahi talanoa fakatātā ko ʻeni ʻe tolú ʻa e founga ʻoku totonu ke teuteu ai ʻEne kau ākongá—ke tau teuteu ai—ki he kuonga fakatuʻutāmaki ʻe hoko kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí. Ko e kuongá ʻeni ʻoku tau moʻui aí! Kuo pau ke tau tauhi ke mālohi ʻetau fakamoʻoní, ʻo tuku ke ulo atu ʻetau māmá, ʻo fakaʻaongaʻi mo fakalahi hotau ngaahi talēnití, mo tokangaekina ʻa e niʻihi ʻoku faingataʻaʻiá—ʻa ia ko hono maʻu ʻo e ʻofa faka-Kalaisí, ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí.

ʻOku akoʻi mai ʻe he talanoa fakatātā ʻe tolu ko ʻení ʻa e lakanga tauhí:

Ko e fatongia ke tauhi ʻetau uluí.

Ko e lakanga tauhi ki he ngaahi meʻafoaki, talēniti, koloa, mo e tokoni kuo faitāpuekina ʻaki kitautolú, ʻo kau ai mo e foʻi māmaní.

Ko e lakanga tauhi ki hotau kaungāʻapi ʻoku fiekaiá, tukuhāusiá, mamahi mo ongosiá.

ʻI heʻetau hoko ko e kau ākonga ʻo Sīsū Kalaisí, ʻoku tau akoako fēfē ha lakanga tauhi ʻoku leleí?

Mahalo ʻe tokoni hano aleaʻi lelei ange ʻo e lakanga tauhí. Tau ʻuluaki fakaʻuhingaʻi angé ʻa e lakanga tauhí. Pea ko e hā ʻa e tokotaha tauhi?

Ko e tokotaha tauhí ʻokú ne tokangaʻi e koloa ʻo ha fale pe tofiʻa ʻoku lahi. Ko e tokotaha tauhí ʻoku ʻikai ʻoʻona ʻa e koloá ka ʻoku fakafalala kiate ia ke ne tokangaʻi ia maʻá e tokotaha ʻoku ʻaʻaná. Ko e tokotaha tauhi ʻoku leleí, ʻokú ne faitōnunga ki he tokotaha haʻana e koloá, ʻo ne tokangaʻi fakapotopoto mo loto-lelei ʻa e koloá. Ko e lakanga tauhí leva ko hono tokangaʻi fakalelei mo fakapotopoto ia ʻa e ngaahi meʻa kuo foaki mai ke tau tauhí.

Naʻe akoʻi ʻe Pīsope Sēlati Kōsei ʻo e Kau Pīsopeliki Pulé ʻa e ʻuhinga ʻo e hoko ko ha tokotaha tauhi ʻo e māmaní. Naʻá ne pehē, “ʻI he ngaahi lea ʻo e ongoongoleleí, ko e foʻi lea fatongia tauhí ʻoku fakataumuʻa ia ki ha fatongia toputapu fakalaumālie pe fakatuʻasino ke tauhi ha meʻa ʻa e ʻOtuá, ʻa ia ʻoku tau fatongia ʻaki.”

Fakakaukau ki he mātuʻaki fakaofo ʻa e fakakaukau ko ʻení! Ko e kau tauhi kitautolu ʻo e koloa kuo foaki mai ʻe he Tamai ʻi Hēvani kiate kitautolú. ʻA ia ko ha falala toputapu [ke tauhi] e māmaní; ko hono naunaú; ko ʻEne fānaú; ko ʻetau ngaahi meʻafoakí, talēnití mo e ngaahi tāpuakí. Pea ko ha fatongia toputapu ia ke tokangaʻi lelei ʻEne koloá.

Ko e hā e meʻa pe ko hai ʻokú ke fatongia ʻaki ke tauhí?

Ko hono moʻoní, ko e ngaahi fakatupu kotoa pē ʻa e ʻOtuá ʻi he māmaní. ʻOkú ke fatongia ʻaki ke tauhi ho sinó mo e fakakaukaú. ʻOkú ke maʻu e fatongia tauhi ki he ngaahi ivi malava, talēniti, meʻafoaki fakalaumālie pea mo e tokoni ʻa ia kuo tāpuekina ʻaki koé. ʻOkú ke maʻu ʻa e fatongia tauhi ki he māmaní. Pea ʻokú ke maʻu ʻa e fatongia tauhi ki he niʻihi kehé.

Naʻe fakamatalaʻi ʻe Pīsope Kōsei ʻo pehē: “ʻOku kau ʻi hotau ngaahi fatongia tauhi ʻo e ngaahi fakatupu ʻa e ʻOtuá … [ko e] mahuʻinga tahá, ko ha fatongia toputapu ke ʻofa, fakaʻapaʻapa, mo tokanga ki he faʻahinga kotoa ʻo e tangatá ʻa ia ʻoku tau ʻi he māmaní. Ko e ngaahi foha mo e ʻofefine kinautolu ʻo e ʻOtuá, ko hotau ngaahi tuofāfine mo e tokoua, pea ko e taumuʻa tonu ʻo e ngāue ʻa e fakatupú ko ʻenau fiefia taʻengatá.”

Te ke hoko nai ko ha tokotaha tauhi ʻoku ʻaongá? ʻA ia, te ke tokangaʻi fakapotopoto mo lelei nai ʻa e ngaahi fakatupu ʻa e ʻOtuá?

ʻOku ou loto ke fakaikiiki lahi ange ʻetau fakatefito ʻi he fatongia tauhi ki he ngaahi meʻafoaki mo e talēniti kuo faitāpuekina ʻaki kitautolú, ko hotau fatongia tauhi ki he māmaní pea mo e fatongia tauhi ki hotau kaungāʻapí. Manatuʻi, ko e angatonu ʻi he fatongia tauhí ko e fakamoʻoni ia ʻo hotau tuʻunga fakaākongá.

ʻUluakí, ko e fatongia tauhi ki hotau ngaahi meʻafoakí mo e talēnití.

ʻOku tau ako mei he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 46:11–12 ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení:

“He ʻoku ʻikai ke foaki ʻa e ngaahi meʻafoaki kotoa pē ki he tangata kotoa pē; he ʻoku lahi ʻa e ngaahi meʻafoakí, pea ʻoku foaki ha meʻafoaki ki he tangata takitaha ʻi he Laumālie ʻo e ʻOtuá.

ʻOku foaki ki he niʻihi ʻa e meʻa-foaki ʻe taha, pea ki he niʻihi ʻa e meʻa-foaki kehe, koeʻuhí ke ʻaonga ia ki he kakai kotoa pē.”

Ko hotau ngaahi meʻafoaki fakalaumālié ko e ngaahi ivi malava ia kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá kiate kitautolu takitahá. ʻOku foaki mai ia ʻo fakatatau ki Hono finangaló mo e taimí, ʻo fakafou ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, pea ʻoku fakataumuʻa ia ke tāpuekina mo ʻaonga ki he fānau kotoa ʻa e ʻOtuá.

ʻOku fekumi mo fakaafeʻi ʻe he kau tauhi faivelengá ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié ki heʻenau moʻuí, pea fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi meʻa kuo tāpuekina ʻaki kinautolú ke hiki hake mo faitokonia ʻa e niʻihi kehé. Ko kimoutolu takitaha, ko e fānau ʻa e ʻOtuá, kuo foaki ha ngaahi meʻafoaki mo ha ngaahi talēniti makehe kiate kimoutolu.

Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻEletā Māvini J. ʻEsitoni, ko ha mēmipa ʻo e Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá, ha ngaahi meʻafoaki kehekehe ʻoku siʻisiʻi ke fakatokangaʻi, ngaahi ʻulungaanga mo ha ngaahi ivi malava naʻe ʻikai mahalo ke ke fakakaukau ki ai. Lolotonga ʻeku fakalau kinautolú, fakakaukau muʻa kiate koe ʻo feinga ke ʻiloʻi ha meʻa ʻe taha pe ua kuo tāpuekina ʻaki koe? Pea ʻi hoʻo maʻu ʻa e meʻafoaki ko iá, fakakaukau pe te ke fakaʻaongaʻi fēfē nai ia ʻi hoʻo fatongia tauhi faivelengá ke faitāpuekina ʻaki ʻa e niʻihi kehé.

“[Ko] e meʻafoaki ʻo e kolé; ʻa e meʻafoaki ʻo e fakafanongó; ʻa e meʻafoaki ʻo e fanongo pea fakaʻaongaʻi ʻa e kihiʻi leʻo siʻí; ʻa e meʻafoaki ʻo e malava ke tangí; ʻa e meʻafoaki ʻo e fakaʻehiʻehi mei he fekeʻikeʻí; ʻa e meʻafoaki ʻo e loto-tahá; ʻa e meʻafoaki ʻo e fakaʻehiʻehi mei hono toutou fai ʻo ha meʻa taʻeʻaongá; ʻa e meʻafoaki ʻo e fekumi ki he meʻa ʻoku māʻoniʻoní; ʻa e meʻafoaki ʻo e ʻikai ke fakamāú; ʻa e meʻafoaki ʻo e falala ʻe tataki koe ʻe he ʻOtuá; ʻa e meʻafoaki ʻo e hoko ko ha ākongá; [ʻa e meʻafoaki ʻo e tokanga ki he niʻihi kehé]; ʻa e meʻafoaki ʻo e malava ʻo fakalaulaulotó; ʻa e meʻafoaki ʻo e lotú; ʻa e meʻafoaki ʻo hono fai ha fakamoʻoni mālohí; pea mo e meʻafoaki ʻo hono maʻu ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.”

ʻI hoʻo hokohoko atu ke fakakaukauloto ki hoʻo ngaahi meʻafoakí, ʻe lava ke u ʻoatu ha fakatokanga? ʻOua naʻá ke fakafehoanaki pe fuatautau hoʻo ngaahi meʻafoakí ki he ngaahi meʻafoaki ʻa e niʻihi kehé. ʻOua naʻá ke kau ʻi hono “tukuhifo e mahuʻinga fakaekitá.” “ʻOku hanga ʻe he fakavahavahaʻá ʻo kaihaʻasi ʻa e fiefiá.” Mahuʻingaʻia ʻi hoʻo ngaahi meʻafoakí pea fakafiefiaʻi ʻa e meʻafoaki ʻoku maʻu ʻe he niʻihi kehé. Manatuʻi, ʻoku foaki ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié ʻo fakafou ʻi he Laumālié ko e fakataumuʻa ke ʻaonga ia ki he tokotaha kotoa pē.

Naʻe hoko siʻeku kui fefiné ko ha faiako ʻi he lea faka-Pilitāniá pea naʻá ne filifili lelei ʻa e ngaahi foʻi lea ke ne lea ʻakí. Naʻá ne manako ke pehē, “Ko e fakafehoanakí ko ha anga fulikivanu ia.” Ko e anga fulikivanú ko ha foʻi lea mālohi ʻaupito ia. ʻOku ʻuhinga ia ke “fehiʻanekina mo e taʻefiemālie lahi.” Ko e hā ʻa e ʻuhinga naʻe fakaʻaongaʻi ai heʻeku kui fefiné ha foʻi lea mālohi pehē ʻi he taimi naʻá ne faleʻi ai au fekauʻaki mo e fakatuʻutāmaki ʻo e fakafehoanakí? Ko hono ʻuhingá he ko e fakafehoanaki ko ia kitautolu ki he niʻihi kehé ʻoku tātātaha ke langaki moʻui ia. ‘I heʻetau fakafehoanaki kitautolu ki he niʻihi kehé, ʻoku tau fakamāvahevaheʻi ai kitautolu meia kinautolu. ʻOku ʻikai ke u ongoʻi ʻoku ou kau ko ha konga ʻo e sino kakato ʻo Kalaisí, ka ʻoku ou fakakaukau ko e kiʻi foʻi tuhu siʻisiʻí au pea ʻoku ou fuatautau hoku mahuʻingá ki ha taha ʻokú ne fakakaukau ko e umá, nimá mo e kongalotó ia. Ko e fakalūkufuá, ʻi he taimi ʻoku tau fakafehoanaki ai kitautolu ki he niʻihi kehé, ka ʻikai ke tau ongoʻi maʻulalo ange te tau ongoʻi māʻolunga ange, pea ʻoku ʻikai ko e taumuʻá ia. Ko e fānau ʻofeina kotoa pē kitautolu ʻo ha ongomātuʻa fakalangi, kuo faitāpuekina ʻaki ha ngaahi meʻafoaki fakalaumālie makehe, ngaahi ʻulungaanga, talēniti mo e mālohinga.

Ko ia ʻoku ou fakaafeʻi ai kimoutolu ke mou tanumaki ʻa e meʻafoaki ʻo hono siʻaki ʻa e fakafehoanakí. Kole ki he Tamai Hēvaní ke tokoni atu ke ke ʻiloʻi ho ngaahi meʻafoaki fakalaumālié mo e ngaahi talēnití pea mo e founga te ke lava ai ʻo fakaʻaongaʻi kinautolu ke ke faivelenga ʻi hoʻo fatongia tauhí.

Ko ha sīpinga ʻeni.

ʻI he ngaahi taʻu siʻi kuohilí, naʻe fakalaulauloto ʻa Sini, ko ha tokotaha lahi kei talavou ʻoku nofo ʻi Netaleni, ki he fekau naʻe ʻuluaki ʻoange kia ʻĀtama mo ʻIvi ke fanafanau mo fakatokolahi ʻa e māmaní. Koeʻuhí naʻá ne aʻusia mo hono husepānití ʻa e ʻikai lava ke maʻu ha fānaú, naʻá na fekumi ke mahino ʻa e founga ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻa e fekau ko iá kiate kinauá. Naʻá ne fakatokangaʻi ko e vahaʻataimi ko ia naʻe ʻikai ke maʻu ai ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ha fānaú, naʻá na tō mo tauhi ʻa e ngoue naʻe foaki ange ʻe he ʻOtuá ke na tokangaʻí. ʻI heʻene fakakaukau ki hono ngaahi tūkungá, naʻá ne fakakaukau ki he ngoue ko ia ʻokú ne nofo aí—ʻa e ngoue ʻo e māmaní, ʻa e ngoue ʻo hono fonuá, ʻa e ngoue ʻo hono fāmilí pea mo e ngoue ʻo hono uōtí.

Naʻá ne ʻiloʻi neongo naʻe ʻikai ke ne nofo ʻi he Ngoue ko ʻĪtení, ka ko e ngaahi ngoue ʻeni kuo tuku ia ʻe he ʻEikí ki aí. Te ne lava ʻo feinga ke fakalahi mo fakatupulaki ʻa e meʻa kuó Ne foaki ange ke ne fatongia tauhi ki aí. Naʻe fakalaulauloto ʻa Sini ʻo pehē:

  • “Te u lava fēfē ke fakalahi ʻa e ngaahi meʻafoaki kuo foaki ʻe he ʻEikí maʻaku mo e niʻihi kehé?

  • Te u lava fēfē ke fakalahi ʻa e ʻofa ki he fānau ʻa e ʻOtuá?

  • Te u lava fēfē ke fakalahi hoku taimí mo e ngāue ke tokoniʻi ʻa e niʻihi kehé?

  • Te u lava fēfē ke fakafonu ʻa ʻeku vaitupu fakalaumālié?

  • Te u lava fēfē ke fakatupulaki ʻa e ngaahi meʻa kuo mole mei he niʻihi kehé, pe ko e fakatuʻasino pe fakalaumālie?

  • Te u lava fēfē ke fakatupulaki ʻa e ʻamanaki lelei mo e tui ʻoku ngali mole mei ha tokolahi ʻi he māmaní?”

ʻI he tokanga taha ʻa Sini ki he ngaahi fehuʻi ko iá, naʻe tāpuekina ia ke ne fakatokangaʻi ha ngaahi faingamālie ke fakalahi mo fakatupulaki ai ʻo ngāue ʻaki ʻene ngaahi meʻafoakí mo e talēnití. Naʻá ne akoʻi ʻa e tulamá ki he kakai kei talavou mei he funga ʻo e māmaní. Naʻá ne ngāue ʻi he kau finemuí. Naʻá ne ngāue ʻaonga ʻaki ʻa e feliliuaki-ngofua ʻi heʻene ngāue maʻuʻanga moʻuí ke ne tokoni ai ke tokangaʻi e fānau hono ngaahi kaungāmeʻá. Naʻá ne fakaʻaongaʻi ha taimi lahi ange ke ako ʻa e ongoongoleleí peá ne ongoʻi monūʻia ke ne maʻu ha mahino lelei ange ki he founga ke fefuaʻaki ai e ngaahi kavengá mo fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku ʻaonga ki ai ʻa e fakafiemālié. Naʻe fakatupulaki ʻe he meʻa ko iá ʻene fakamoʻoni mo e tui kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. Kae mahuʻinga tahá, naʻá ne maʻu ha mahino fakataautaha ki he palani ʻa e ʻOtuá maʻaná.

ʻE hanga maʻu pē ʻe he kau tauhi leleí ʻo fakalahi mo fakatupulaki ʻa e ʻū koloa ʻa e ʻEikí.

Neongo naʻe ʻikai hoko ʻi he founga naʻá ne ʻuluaki fakakaukau ki aí, ka ʻoku hoko e aʻusia ʻa Siní ko ha fakamoʻoni fakaʻofoʻofa ia ʻo ha talaʻofa mei he palōfita ko Selemaiá, ʻa ia naʻá ne pehē:

“ʻOku monūʻia ʻa e tangata ʻoku falala ki he ʻEikí, pea ʻoku ʻiate ia hono [ʻamanakiʻangá].

“ʻE hangē ia ko e ʻakau ʻoku tō he veʻe vaí pea totolo atu hono ngaahi aká ki he veʻe vaitafé. ʻOku ʻikai te ne manavahē ki he velá; ʻoku lanu mata maʻu pē hono laú. ʻOku ʻikai hohaʻa ki he faʻahitaʻu laʻalaʻaá pea ʻoku ʻikai teitei fakangata hono fuá.”

Ko hono uá ko e fatongia tauhi ki he māmaní mo e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá.

Kuo akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “Ko e hā te tau fakahoko ʻi heʻetau maʻu e ngaahi monūʻia ʻo e Fakatupu fakalangí? ʻOku totonu ke tau tokangaʻi ʻa e māmaní, hoko ko ha kau tauhi fakapotopoto ki ai, pea fakatolonga ia maʻá e ngaahi toʻu tangata ʻo e kahaʻú.”

ʻOku ou ʻilo ko ha kaveinga ʻeni ʻoku mahuʻingaʻia ai homou toʻu tangatá. ʻOku mou maʻu ha loto-fakapapau moʻoni, pea ko hamou niʻihi ʻoku mou tailiili. Tuku muʻa ke u fakapapauʻi atu kuo teuteuʻi ʻe he ʻOtuá ha hala ki he moʻui leleí maʻá e tokotaha kotoa pē ʻi he foʻi palanite ko ʻení ʻo kapau ʻoku tau loto-fiemālie ke fakaʻaongaʻi ʻetau ngaahi meʻafoakí mo e talēnití maʻá e lelei ko ʻení, moʻui taau ke ke maʻu ha fakahā, peá ke ngāue fakapotopoto ʻaki ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻoku mahu ʻi he māmaní ke tau fetauhiʻaki ʻiate kitautolu.

Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻo pehē:

“Ko au … naʻá ku fofola ʻa e ngaahi langí, mo faʻu ʻa e māmaní, ko ʻeku ngāue pē ʻaʻaku ia; pea ko e ngaahi meʻa kotoa pē ʻi aí ʻoku ʻaʻaku ia.

“He ʻoku fonu ʻa e māmaní, pea ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa feʻunga pea hulu ange; ʻio, naʻá ku teuteu ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē, pea kuó u tuku ki he fānau ʻa e tangatá ke nau fili maʻanautolu pē.”

Te ke fakaʻaongaʻi fēfē ʻa e tauʻatāina ke filí ʻa ia kuo tāpuekina ʻaki koé, ko hoʻo fatongia tauhí, ki hono tāpuekina nāunauʻia ʻo e māmaní?

ʻOku fakamahinoʻi ʻe he ʻEikí ʻi he veesi hokó kuo pau ke tau “toʻo … mei he meʻa lahi ʻa ia kuó [Ne] ngaohí, ʻo foaki [hotau] ʻinasí ki he masivá mo e paeá ʻo fakatatau ki he fono ʻo [ʻEne] ongoongoleleí.” ʻOku ʻi ai ha ngaahi meʻa feʻunga pea hulu ʻo kapau te tau vahevahe hotau ngaahi tāpuaki mahú mo fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāina ke filí ko ha kau tauhi anga faka-Kalaisi ʻo e māmaní.

Tau toe foki ki he lea ʻa Palesiteni Nalesoni fekauʻaki mo hotau fatongia tauhi ki he māmaní. Naʻá ne pehē, “Ko e hā te tau fai ʻi heʻetau maʻu e ngaahi monūʻia ʻo e Fakatupu fakalangí? ʻOku totonu ke tau tokangaʻi ʻa e māmaní, hoko ko ha kau tauhi fakapotopoto ki ai, pea fakatolonga ia maʻá e ngaahi toʻu tangata ʻo e kahaʻú.”

Naʻe hoko atu leva ʻe Palesiteni Nalesoni ʻo pehē, “Pea ‘oku totonu ke tau feʻofa‘aki mo fetauhiʻaki ‘iate kitautolu.”

ʻOku mahuʻinga ke tau fakatokangaʻi ʻa e fehokotaki ʻi he vahaʻa ʻo e tokangaekina ʻo e māmaní pea mo hono tokangaʻi hotau kaungāʻapí. ʻI hono tokangaekina ʻo e māmaní, ngaohi ke fakaʻofoʻofa hotau ʻātakai fakalotofonuá, mo tokoniʻi hotau tukui koló ke hoko ʻo tuʻuloá, ʻoku tau hoko ai ko e kau tauhi fakapotopoto ʻo e māmaní ke tāpuekina ʻa e moʻui hotau kaungāʻapí. Ko kinautolu ia kuo fekauʻi ke tau ʻofa aí. Hangē ko e sipi ʻi he talanoa fakatātaá, ʻoku tau fafanga ʻa e fiekaiá, fakainu ʻa e fieinuá, fakakofu ʻa e telefuá, mo ʻaʻahi ki he mahamahakí mo e vaivaí. ʻOku tau “tokoniʻi ʻa e vaivaí, hiki hake ʻa e ngaahi nima ʻoku tautau ki laló, pea [fakamālohia] ʻa e ngaahi tui ʻoku vaivaí.”

Ko kimoutolu ʻa e ngaahi tokoua mo e tuongaʻane ʻi he funga ʻo e māmaní ʻoku mou fai ʻení. Naʻe tupu hake ʻa ʻElitai ʻi he kiʻi motu mamaʻo ko Malakeí ʻi Kilipati. Hili ʻene foki mai mei he ngāue fakafaifekaú, naʻá ne ako ʻi BYU-Hawaii, ʻa ia naʻá ne kau ai ʻi he Sustainable World Action Technology Team [Timi Ngāue Fakatekinolosia ki ha Māmani ʻe Tuʻuloá], peá ne ako ai ki he tō ngoue ʻi he vaí, ko ha founga ki hono tō ʻo e ʻakaú ʻo ʻikai ʻi he kelekelé kae fakaʻaongaʻi ʻa e ivi minulolo kuo ʻosi huʻi ʻaki ha vai. Hili ʻene ʻosi mei he akó, naʻe foki ʻa ʻElitai ki Kilipati ke tokoniʻi hono kakaí.

Ko Kilipatí ko ha fonua ia ʻoku ʻi ai ha fanga kiʻi motu feo ʻe 32 ʻa ia ʻoku fuo hangē ha foʻi mamá pea ʻoku ʻi ai ha ngaahi foʻi fangaʻuta ʻi lotomālie, pea mo ha motu feo ʻe taha ʻoku kiʻi māʻolunga hake. Koeʻuhí ko hono tuʻuʻanga ʻi he veʻe ʻekuetá, ʻoku kovi ai ʻa e tūkunga ʻo e ʻeá. ʻOku hoko ʻa e mafana mo e konokona ʻo e ʻea mei he tahí pea mo e faʻa hake ʻa e tahí ke maumauʻi ai ʻa e ngoué mo ʻuliʻi ʻa e vaí. Ko ia ʻoku ʻikai leva ha kelekele mo ha feituʻu lelei ke tō ai ʻa e ngoue meʻakai fakatupu moʻui leleí. Kuo mafola lahi ʻa e fasimanavá mo e mahakí ʻi he kakai ʻo e motu Kilipatí koeʻuhí ko ʻenau meimei fakafalala ʻataʻatā pē ki he meʻakai hū maí mo e meʻakai kapá.

Ka naʻe vēkeveke ʻa ʻElitai pea ʻi ai mo haʻane vīsone, ʻo ne fakaʻaongaʻi hono ngaahi talēnití ke faʻu ha polokalama ʻe tolongá ke akoʻi ki he ngaahi fāmili fakalotofonua ʻi Kilipatí ʻa e founga ke tō ai ʻa e fuaʻiʻakau mo e vesitapolo fakanatulá ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e founga tō ngoue ʻi he vaí (hydroponics). Ko e ngoue ʻoku tō ʻi he vaí ʻoku faingofua ia ke fetuku takai holo, tauhi pē ʻe kita, pea ʻoku vave ʻene tupú, ʻo malava pē ke toli ia hili ha ʻaho ʻe 30.

Koeʻuhí ko ʻene ngāue mohu founga mo fakahaofi moʻuí, naʻe foaki ai kia ʻElitai ʻa e pale ʻa e Puleʻanga Fakatahatahá ki he Champion of the Earth (Helo ʻo e Māmaní) ʻi he ʻĒsia Pasifikí.

Ko ha sīpinga fisifisimuʻa ʻa ʻElitai ʻo hono ngāue ʻaki lelei ʻo e ngaahi meʻafoakí mo e talēnití ʻi hono fatongia tauhi ʻo e māmaní pea mo hono kaungāʻapí. ʻI hono fafanga ʻa e fiekaiá, ʻoku tau kau ai ʻi he fanga sipi ʻi he toʻukupu toʻomataʻu ʻo e ʻOtuá.

Pea ko hotau fatongia ke fakainu ʻa e fieinuá. Ko hono tāpuekina hotau kaungāʻapí ke nau maʻu ʻa e vai ʻoku maʻá, tuʻunga moʻui ʻoku maʻá, mo e haisiní ʻoku mahuʻinga ia ki he tupu moʻui lelei ʻa e tangatá. Ke fakahoko ʻa e ngāué ni, ʻoku fengāueʻaki fakataha ʻa e Siasí mo e ngaahi kautaha kehé pea mo e tukui kolo fakalotofonua ʻi he funga ʻo e māmaní ke fakaleleiʻi ʻa e tuʻunga malava ke maʻu ʻa e ngaahi tokoni ko ʻení mo fakaivia ʻa e ngaahi polokalamá fakalūkufua, ʻo fakapapauʻi ʻoku tolonga ʻa e ngaahi founga fakaleleiʻí mo fakaʻaiʻai ʻa e moʻui fakafalala pē kiate kitá. Ko ha ngāue mahuʻinga ʻeni! Pea ʻoku fakautuutu ʻene mahuʻingá ʻi he fakalalahi ʻa e laʻalaʻaá ʻi he funga ʻo e māmaní pea hokohoko atu ke tupu ʻa e tokolahi ʻo e kakaí.

Naʻe fehuʻi loto ʻe ʻAlekisānita, ko ha tokotaha lahi kei talavou ʻi Kasikasi Pelū, “Ko e hā ʻa e meʻa ʻoku ʻikai ke tau maʻu hení?” Naʻe ʻiloʻi ʻe ʻAlekisānita ko e meimei peseti ʻe 20 pe lahi ange ʻo e ngaahi fāmili ʻi hono tukui koló naʻe ʻikai ke nau maʻu ʻa e naunau ki ha tuʻunga moʻui ʻoku maʻá, ʻo fakalalahi ai ʻenau tuʻu laveangofua ki he ngaahi mahaki ʻoku fakatupu mei he vaí hangē ko e kōlelá. Ke tokangaʻi ʻa e palopalemá ni, naʻe kau atu ʻa ʻAlekisānita ki ha ako fakapisinisi ki he tuʻunga moʻui ʻoku maʻá ʻa ia naʻe fakalele ʻe he timi Vai maʻá e Kakaí ʻi Pelū.

Naʻá ne fokotuʻu ha pisinisi mo fakafonu ʻene kiʻi falekoloá ʻaki ʻa e ʻū koloa hangē ko e singi, mataʻi paipa, falemālōlō, taila, mo e ʻū naunau kehe naʻe fiemaʻu ke fakakakato ʻaki honau ʻū falemālōloó. ʻI he taimi ní, ʻoku lava ʻa e ngaahi fāmili ʻi Kasikasí ʻo maʻu ʻa e naunau ʻoku nau fiemaʻu ke langa ʻaki ʻa e ʻū falemālōlō ki he ʻapí.

Te ke lava foki mo koe ʻo feinga ke ʻiloʻi ʻa e vai ʻoku maʻa mo e ngaahi fiemaʻu ki he tuʻunga moʻui ʻoku maʻá ʻi homou tukui koló pea mo e founga te ke lava ai ʻo kau ki aí.

ʻOku toe fakaongo mai ʻe he palōfita ko ʻĪsaiá ʻa hono kaungāmeʻa ko Selemaiá ʻi heʻene pehē:

“Pea kapau te ke tangaki ho laumālié ki he fiekaiá, pea fafanga ʻa e laumālie ʻoku mamahí; pea ʻe toki ʻalu hake ho māmá ʻi he fakapoʻulí. …

“Pea ʻe fakahinohino koe ʻe [he ʻEikí] maʻu ai pē, pea ʻe fakainu ho laumālié ʻo ka ʻikai ha vai, … pea te ke hangē ko e ngoue ʻoku fakaviviku, pea hangē ko e matavai moʻui, ʻoku tupu maʻu ai pē hono vaí.”

Ko e moʻoni ko Sīsū Kalaisi ʻa e maʻuʻanga ʻo e vai moʻui kotoa pē. ʻOku ou fakamoʻoni ko e taimi ʻoku tau foaki ai ʻa e inu ki he fieinuá, ʻoku tāpuekina kitautolu ke tau inu ʻi Heʻene vai moʻuí—ko ha “matavai mapunopuna hake ki he moʻuí taʻengatá.” ʻI heʻetau tokangaekina ʻa e māmaní mo hotau kaungāʻapí, ʻoku tau ofi ange ai ki he Fakamoʻuí mo fakaʻamua ha vā fetuʻutaki fakafuakava mo Ia te tau lava ai ʻo hoko ʻo hangē ange ko Iá. Te tau hoko ai ko ha kau tauhi fakapotopoto—mo fiefia foki. ʻE fakafoʻou kitautolu pea te tau puna hake ʻaki ʻa e kapakau ʻoku hangē ko e fanga ʻīkalé pea he ʻikai ke tau vaivai.

ʻI he taʻu kuo ʻosí, naʻe fanongonongo ai ʻe he Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Fineʻofá ʻa hono fakalahi ʻo ha polokalama fakaemāmani lahi ke fakatupulaki ʻa e tuʻunga moʻui lelei ʻo e houʻeiki fafiné mo e fānaú. ʻOku taki ʻe he Fineʻofá ʻa e ngāué ni, ʻi ha kole ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí.

ʻOku mau fakaʻamu ke fakamālohia ʻa e houʻeiki fafiné mo e ngaahi fāmilí ʻaki ha mahino mo ha ngaahi maʻuʻanga tokoni lahi ange, koeʻuhí ke nau mateuteu lelei ange ke fai ha ngaahi liliu ʻe lava ke tuʻuloa hono olá ʻi honau ngaahi ʻapí, tukui koló mo e fonuá. ʻI he taimi ʻoku fakamālohia ai ha fefine koeʻuhí ʻokú ne moʻui lelei mo akoʻi leleí, ʻoku tāpuekina ʻa e ngaahi fāmilí, fakalakalaka ʻa e tukui koló pea fakaivia ʻa e ngaahi puleʻangá. ʻI he taimi ʻokú ke tāpuakiʻi ai ha kiʻi fānaú, ʻokú ke tokateu ki he kahaʻú. Ko ia ai ʻoku fakatefito leva ʻemau ngāué ʻi he meʻakai moʻui lelei maʻá e fānau taʻu siʻi hifo he taʻu nimá, tokangaekina ʻo e faʻeé mo e pēpē toki fāʻeleʻí, huhu maluʻí, mo e akó.

Ko ʻAleiná ko ha tokotaha lahi kei talavou ia ʻoku nofo ʻi Siosiā, USA. ʻOkú ne ako hono mataʻitohi toketaá ʻi he faifaleʻi ki he ngaahi faingataʻaʻia fakaesinó mo e taumuʻa ke ngāue ʻi ha falemahaki NICU maʻá e fanga kiʻi pēpē ʻoku nau fiemaʻu ha tokanga makehe hili honau fanauʻí, kae tautautefito ki he niʻihi ʻoku fanauʻi taʻe-hokó. Naʻe tokoni lahi kia ʻAleina ʻa e polokalama fakaemāmani lahi ʻa e Fineʻofá maʻá e houʻeiki fafiné mo e fānaú. ʻI hono fakalotoa ia ʻe he fakaafe ke kau ʻi he polokalama fakaemāmani lahí, ʻoku fokotuʻu ai ʻe ʻAleina ʻa e “tauhi faka-kangikaluú,” pe ko e fakatokoto taʻe-kofu ʻa e pēpē ne fanauʻi taʻe-hokó ʻi he fatafata [ʻo e faʻeé], ko e kaveinga ʻo ʻene polōseki lahi fakaakó.

ʻOku meimei ko e fanga kiʻi pēpē ʻe 15 miliona ʻoku fanauʻi taʻe-hoko ʻi he taʻu kotoa pē fakaemāmani lahi. Pea ʻi ʻAtalanitā, Siosiaá, ko e feituʻu ia ʻoku nofo ai ʻa ʻAleiná, ko e lahi ʻo e fāʻele taʻe-hokó mo e lahi e mate ʻa e pēpē valevalé ʻoku māʻolunga ange ia ʻi he ʻavalisi fakafonua ʻa e ʻIunaiteti Siteití.

ʻOku faʻu ʻe ʻAleina ha polokalama fakaako ke ʻilo lahi ange ʻe he kakaí ʻa e ngaahi lelei ʻo e fetuʻutaki taʻe-kofu ʻa e fanga kiʻi pēpē naʻe fanauʻi taʻe-hokó mo ʻenau ngaahi faʻeé. ʻOku tui ʻe he pēpeé ha foʻi taipa pē, pea ʻoku fakatokoto ia ʻi he kili ʻo e fatafata ʻo e faʻeé, pea toki fakakafuʻi kinaua fakatouʻosi. ʻOku hoko ʻa e fetuʻutaki ko ʻení ke tauhi ai ʻa e māfana ʻo e sinó, fakasiʻisiʻi ʻa e loto-mafasiá, fakatupu ʻa e hōmouní, vāofi ʻa e feohí, fakaʻaiʻai ʻa e fafanga fakahuhú, fakaleleiʻi ʻa e mohé, mo ha ngaahi lelei lahi kehe. Ka ʻoku ʻikai ke faʻa fakahoko ia ʻi he ngaahi falemahaki maʻá e pēpē faingataʻaʻiá ko ha founga tauhi angamaheni. ʻOku fakataumuʻa ʻa e polōseki ʻa ʻAleiná ke fakaleleiʻi hono kamataʻí.

Naʻe ongo fakalaumālie ʻaupito ʻene fakatotoló kiate ia. “ʻI hono lau ʻa e saienisí … mo e … ako ʻa e meʻa ʻoku faʻu hotau sinó ke faí” naʻe ʻuhingamālie ia kiate ia koeʻuhí ko e meʻa ʻokú ne ʻilo fekauʻaki mo e palani ʻo e fakamoʻuí.

ʻOku ongo ʻaupito kiate au ʻa e founga tauhi ko ʻeni maʻá e pēpē ʻoku fanauʻi taʻe-hokó, he naʻe ʻi ai hoku mokopuna tangata naʻe fanauʻi ʻi Fēpueli ʻi ha meimei uike ʻe fitu kimuʻa hono taimi totonú. Naʻe kilo pē ʻe 1.5 ʻemau kiʻi toʻá pea naʻe meimei māhina ʻe taha ʻene nofo falemahakí. Pea ko e ʻaho kotoa pē, naʻe hanga ʻe hoku ʻofefine ʻi he fonó mo hoku fohá ʻo fakatokoto taʻe-kofu ia ʻi hona fatafatá. Mou sio, ʻoku lava foki ʻe he ngaahi tamaí ʻa e “tauhi ʻa e kangikaluú.” Ko e natula fakamamahi ʻo hono fanauʻi fakafokifā homa mokopuna tangatá, pea mo e mamahi ʻi he māvahevahe ʻi hono tuku ia ʻi he falemahakí, naʻe fakanonga ia ʻi he ngaahi momeniti ko iá.

ʻOku tuku ʻe ʻAleina ke ulo atu ʻa e maama ʻo ʻene fakauluí; ʻokú ne fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi talēniti kuo tāpuekina ʻaki iá, pea ʻokú ne tokangaekina ʻa e faingataʻaʻiá ʻaki ʻene ako mo fakahā ke ʻiloʻi ʻa e founga mahuʻinga ko ʻení. ʻOku hoko ʻene ngaahi ngāué ko ha tali ki he folofola ʻa e Fakamoʻuí—“Naʻá ku mahaki, pea naʻa mou ʻaʻahi mai kiate au.”

ʻOku hoko ʻa ʻElitai, ʻAlekisānita mo ʻAleina ko ha kau ākonga ʻo Sīsū Kalaisi ʻoku nau teuteuʻi kinautolu ki Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí ʻi heʻenau fakahoko faivelenga mo ʻaonga honau fatongia tauhi ki he meʻa kuo tāpuekina ʻaki kinautolu ʻe he ʻEikí.

Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí, “Ko e meʻa ʻi hoʻomou fai ia ki ha taha ʻoku kihiʻi siʻi hifo ʻi hoku kāingá ni, ko hoʻomou fai ia kiate aú.” Ko e moʻoni ʻoku hoko ʻa e kakai lalahi kei talavoú ni ko e fakafofonga ʻo kinautolu ʻoku fakamatalaʻi ʻe he Fakamoʻuí ko ʻEne fanga sipi, ʻa ia te nau ʻi Hono tafaʻaki toʻomataʻú, ʻa ia ʻoku taau ke fiefia ʻi Hono ʻaó.

ʻOku tau kau ki ha siasi ʻokú ne fai ha lelei maʻongoʻonga ʻi he funga ʻo e māmaní, ʻokú ne tāpuekina ʻa e moʻui ʻo hotau ngaahi kaungāʻapí, kae ʻikai ko hotau kāingalotú pē. ʻI he 2024, naʻe ʻi ai ha ngaahi houa ngāue ʻofa ʻe 6.6 miliona. Naʻe paʻanga ʻe 1.45 piliona ʻAmelika ʻa e fakamolé. Ngaahi fonua mo e ʻū vahefonua ʻe 192 naʻe tokoniʻí. Naʻe kau ʻi he ngaahi polokalama tokoni ʻofa fakaetangata fakaemāmani lahí ha ʻū polōseki ki he vai ʻoku maʻá, haisiní, mo e tuʻunga moʻui ʻoku maʻá, tokoni ʻi ha meʻa fakatuʻupakeé, tokangaekina ʻo e moʻuí, mo e ʻū polōseki ki he malu ʻo e meʻatokoní. ʻOku hanga ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní mo hono kāingalotú ʻo tuku ke ulo atu ʻenau māmá ke fakalāngilangiʻi ʻetau Tamai ʻi Hēvaní.

Neongo ʻoku lava pea kuo pau ke fakaʻaongaʻi ʻe he Siasí mo e Fineʻofá honau ivi tākiekina fakaemāmani lahí ke fua e ngaahi ngāue ke fafanga ʻa e fiekaiá, fakainu ʻa e fieinuá, fakakofu ʻa e telefuá, mo tokangaekina ʻa e mahakí, ka ko e ngāue mahuʻinga mo ola lelei tahá ʻoku kei hokohoko atu pē ke fakahoko taha taha ia.

ʻI heʻetau feinga ke faʻifaʻitaki kia Sīsū Kalaisí, ʻoku tau feinga ai ke ʻiloʻi e ngaahi fiemaʻu vivili ʻokú ne ʻākilotoa kitautolú pea tali ʻi he ʻofa. ʻOku tau feinga ke hoko ko ha kau tauhi faivelenga ʻo ʻEne koloá—ʻa ia ʻoku kau ai e ngaahi talēniti mo e ngaahi faingamālie kuo tāpuekina ʻaki kitautolú, ʻa e māmaní mo e kotoa hono masaní, pea mo e kakai te tau ala tākiekiná.

Hangē ko Neamani ʻi he kuonga muʻá mei he Fuakava Motuʻá, mahalo ʻokú ke tatali ke toki tala atu ke ke fai “ha meʻa lahi” ʻo fifili pe ʻe founga fēfē haʻo aʻu ki he fonua mamaʻo ko ia ʻi ʻAfiliká pe ko ha kiʻi motu ʻi he tahí ke tokangaekina ho kaungāʻapi fakaemāmani lahí.

Ngaahi tokoua mo e tuongaʻane, ʻoku ou fakaafeʻi kimoutolu ke mou fakaʻaongaʻi homou ngaahi meʻafoakí mo e talēnití ke fai ha fanga kiʻi meʻa iiki mo faingofua ʻi he ngaahi tūkunga ʻo homou fatongia tauhí. Ko e fē pē ha feituʻu ʻokú ke nofo ai, ʻoku ʻi ai ha fānau ʻoku fasimanava. Ko e fē pē ha feitu‘u ʻokú ke nofo ai, ʻoku ‘i ai ha kakai ‘oku ʻikai ke nau poto ʻi he laukongá. Ko e fē pē ha feituʻu ʻokú ke nofo ai, ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakangatangata ki hono tokangaekina ʻo e moʻui leleí. Ko e fē pē ha feituʻu ʻokú ke nofo ai, ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻoku fiekaia, fieinua, telefua, mahaki mo nofo pōpula moʻoni pe fakataipe pē.

ʻE ngaahi kaungāmeʻa, ʻoku mau fiemaʻu kimoutolu! ʻOku ou fakatauange te mou fekumi fakamātoato ki he fakahaá mo fakaʻaongaʻi homou ngaahi meʻafoakí mo e talēnití ke ʻilo ha ngaahi founga foʻou ke tokoni ke tāpuekina e kahaʻu ʻa e fānau kotoa pē ʻa e ʻOtuá. Ko ha konga moʻoni ʻeni ʻo homou fatongia tauhi fakalangí.

[video (subtitles)]

“ʻOku lahi ʻa e ʻunivēsí. ʻOku laui tiliona ʻa e kanivá mo e pupunga fetuʻú, fonuá, vaí, ʻakaú, fanga monumanú. Ka neongo iá … ʻoku ʻafioʻi mo ʻofa ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fakatupú kotoa ʻaki honau hingoá. Kau ai mo koe.”

[end video]

Te u fakaʻosi ʻaki ha talanoa fakataautaha fekauʻaki mo hoku kaungāmeʻa mamae ko Līteá, ʻa ia naʻá ne fakahoko ʻa e lotu kamata ʻi he efiafi ní. Naʻá ku maheni mo Lītea ʻi he taimi naʻá ne ngāue ai ʻi he Fale ʻa e Kau Fineʻofá ko ha faifekau ngāue tokoni ʻi he ngaahi taʻu lahi kuohilí. ʻOku tui maʻu pē ʻe Lītea ʻa e lanu vāletí koeʻuhí ko e fefine naʻe fakamatalaʻi naʻe fuofua fakaului ʻe Paulá ko Lītea, ʻa ia naʻá ne fakatau atu ʻa e tupenu lanu vāletí.

Naʻe fokoutua ʻa Lītea ʻi he langa huí ʻi hono taʻu faá pē. Pea neongo ʻokú ne fāinga mo e felangākí he ʻaho kotoa pē, ka ʻokú ne fiefia ke tuku ke ulo atu ʻa e maama ʻo ʻene ului kia Sīsū Kalaisí. Kapau ʻoku ʻi ai ha meʻa ʻoku māʻoniʻoni, fakaʻofoʻofa, pe ongoongo lelei pe feʻunga ke vīkivikiʻi—ʻokú ne maʻu kotoa ia!

Ko ha konga ʻo e fatongia ko ʻeni ke u lea kiate kimoutolu kotoá, naʻe fakaafeʻi au ke u fili ʻa e niʻihi ke na fai ʻa e lotu ʻi he pōní. Naʻá ku fakakaukau kia Lītea ʻi he taimi pē ko iá. Naʻá ne ʻosi mei he ngāue fakafaifekaú, kamata ako ʻi BYU, pea naʻe tali ia ke ne hū ki he ʻUnivēsiti Ako Nēsí. Pea koeʻuhí ko hoku kaungāmeʻa mamae ia, naʻá ma kei fetuʻutaki pē. ʻOku ou ʻofa ʻia Lītea.

Ko hoku fatongia ʻoʻoku ke kole ange ke ne fai ʻa e lotú, ka naʻe teʻeki pē ke u maʻu ha faingamālie ke tā ki ai. Pea ʻi he ʻaho 31 ʻo Māʻasí, naʻá ku maʻu ʻa e pōpoaki text ko ʻení meia Lītea:

“Mālō e lelei Palesiteni Sionisoni!!!

“‘Oku ou ʻofa lahi atu kiate koe!

“Naʻá ku misi kiate koe ʻanepō. Naʻá ku ongoʻi tailiili ʻaupito mo hohaʻa ki ha meʻa naʻe pau ke u fai, pea naʻá ke fakatokangaʻi ia. Naʻá ke hili mai ho nimá kiate au, peá ke ʻunu [ofi] mai ʻo punou mai hoku veʻe ʻulú peá ke fanafana mai ʻi hoku telingá, ‘Lītea, ʻoku sai pē, te ke lava ʻo fai ʻeni. Fai pē ʻa e fanga kiʻi meʻa īkí.’ Naʻe hoko hoʻo fakalotolahí mo e fakamanatu ke u ngāue māmālie, ko e meʻa tonu pē ia naʻá ku fiemaʻu ke fanongo ki ai ʻi he ʻaho ní. Pea naʻá ku fuʻu fiemaʻu moʻoni ke fāʻofua mo Palesiteni Sionisoni! ʻOku ou tui ʻoku ʻomi ʻe he Tamai Hēvaní ʻa e fanga kiʻi pōpoaki īkí ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻo fakafou ʻi he kakai ʻoku tau ʻofa mo falala ki ai hangē ko koé.

“ʻOku ou fakatauange te ke ongoʻi hono poupouʻi koe ʻe he kau ʻāngeló ʻi he uike ní. Ko ha fāʻofua ʻeni maʻau siʻoku kaungāmeʻa.”

Naʻá ku tali atu ki ai ʻo pehē ange, “ʻOku ʻikai ke u faʻa tatali ke u tala atu ʻa e ʻuhinga naʻá ke misi pehē aí!”

Naʻá ku tā kia Lītea ʻi he pō ko iá ke ʻeke ange pe ʻe loto-lelei pē ke lotu he pō ko iá ʻi he fakataha lotu fakaemāmani lahi ko ʻeni maʻá e kakai lalahi kei talavoú. Naʻá ne tali ʻio mai—peá ne hoko atu ke talanoa mai ʻa e meʻa naʻe teʻeki ke ne vahevahe mai ʻi heʻene pōpoaki ʻi he telefoní. Ko ha fakamatala ia naʻá ne pehē naʻe ʻikai mahuʻinga ʻi he taimi naʻá ne tohi mai aí. ʻI heʻene misí, naʻá ne tailiili ke lotu ʻi he haʻohaʻonga ʻo ha kulupu tokolahi.

Hono ʻikai ke ongongofua ʻaupito ʻa e ngaahi ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí! Naʻá ku fakatoloi ʻa e kole kia Lītea ke lotú ʻo ʻikai ha ʻuhinga lelei ki ai—koeʻuhí naʻe fiemaʻu ʻa Lītea ke ne misi ki ai. Ko hano toe fakapapauʻi ʻoku ʻafioʻi ia ʻe he ʻEikí pea ʻokú Ne finangalo ke ne maʻu ʻa e faingamālie ko ʻení.

ʻIo, ʻoku lahi ʻa e ʻunivēsí. Lau tiliona ʻa e kanivá. Mo ha pupunga fetuʻu ʻe lau piliona. Fonuá, vaí, ʻakaú, fanga monumanú ʻa ia kuó Ne foaki mai ke tau fatongia tauhi ki aí. Pea ʻoku ʻafioʻi mo ʻofa ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fakatupú kotoa ʻaki honau hingoá. Kau ai koe.

Naʻe fakafeʻiloaki ʻe he Fakamoʻuí ʻa ʻEne ngāue fakafaifekau ʻi he māmaní ʻaki ʻEne folofola naʻe fekauʻi mai Ia “ke [Ne] malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí ki he masivá; … ke fakamoʻui ʻa e loto-mafesí, ke malanga ʻaki ʻa e huhuʻí ki he kau pōpulá, mo e fakaʻā ʻo e kuí, ke veteange ʻa kinautolu kuo laveá.” Kapau ko Hono misioná ia pea ko ʻEne kau ākonga kitautolu, ʻoku tau taumuʻa tatau mo Ia.

Ko kimoutolu ʻe hoku ngaahi kaungāmeʻa, kuo teuteuʻi makehe mo tomuʻa fakanofo kimoutolu ke tokoni kiate Ia. Ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine kimoutolu ʻa e ʻOtuá. ʻOkú Ne ʻafioʻi kimoutolu. ʻOku mou ʻi ha vā fetuʻutaki fuakava mo Ia. He ʻikai ʻaupito ke mou teitei ʻosiki ʻEne faʻa kātaki ʻaloʻofa kiate kimoutolú. Pea ʻi hoʻomou tauhi e ngaahi fuakava kuo mou fakahoko mo Iá, ʻe tāpuekina kimoutolu ʻaki “Hono mālohi fakaivia mo faifakamoʻuí.” ʻE hanga ʻe he mālohi ʻo e ʻOtuá ʻo fakaleleiʻi homou ivi malavá, fakalahi ʻa e ngaahi talēniti ʻa ia kuo tāpuekina ʻaki kimoutolú, mo tokoniʻi kimoutolu ke mou mamata kiate Ia ʻi he niʻihi ʻoku fiekaiá, fieinuá, liʻekiná pea mo e mahakí.

ʻI heʻetau hoko ko ʻEne kau ākongá, tuku ke tau tokateu ki Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí ʻaki ʻetau fakahoko ʻa e fatongia tauhi faivelenga mo ʻaonga ki he meʻa ko ia kuo tāpuekina ʻaki kitautolú. ʻOku ou fakamoʻoni ʻi hoʻomou ʻomi ʻa e fakafiemālie ʻa Sīsū Kalaisí ki he niʻihi kehé, ʻe tāpuekina kimoutolu ke mou ʻilo homou fakafiemālié ʻiate Ia.

ʻOku ou ʻiloʻi pau ʻoku moʻui ʻa Sīsū Kalaisi. ʻOkú Ne tataki Hono Siasí ʻo fakafou ʻi he kau palōfita moʻui, kau tangata kikite, mo e kau tangata ma‘u fakahā. ʻOku ou ʻiloʻi pau ko Lāsolo M. Nalesoni ʻa ʻEne meʻangāue maʻongoʻonga ʻi he māmaní ʻi he ʻaho ní.

Ko e ngāue mo e nāunau ʻo ʻetau Tamai ʻi Hēvaní mo Sīsū Kalaisí ke ʻafio mai ʻoku tau foki ange ki ʻapi, kuo tau mateuteu mo taau ke nofo ʻi Hona ʻaó, ʻa ia ʻoku ʻikai ha taha ai ʻe fiekaia, fieinua, liʻekina, mahaki pe pipiki—he kuo faitoʻo pea mo fakamoʻui kinautolu. Ko kimoutolu ʻe ʻEna kau tokoni mahuʻingá. ʻOku ou ʻofa atu kiate kimoutolu. ʻOkú Na ʻofa ʻiate kimoutolu.

ʻI he huafa toputapu ʻo hotau Huhuʻi ko Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.