ʻE Fehokotaki e Ngaahi Foʻi Totí
Fakataha Lotu Fakaemāmani Lahi maʻá e Kakai Lalahi Kei Talavoú
2 Fēpueli 2025
Siʻoku kāinga mo e ngaahi kaungāmeʻa ʻofeina, ʻoku ou haʻu mo e ʻofa mo e ngaahi tāpuaki ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí pea mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá.
ʻOku ou fiefia ke ʻi heni mo kimoutolu pea ʻoku ou houngaʻia makehe ʻi heʻetau maʻu ha faingamālie ke fanongo mei hoku uaifí.
Ko Helieta ʻa hoku fiefiaʻanga moʻoní. ʻOku ʻofeina ia ʻe he taha kotoa pē ʻoku nau ʻiloʻi iá. ʻOkú ne ʻai ke fiefia mo lelei ange ʻa e taha kotoa pē ʻoku feohi mo iá. Kuó ne fai e meʻa tatau ki heʻeku moʻuí.
Ko e Kuonga Hono Maʻu ʻo e Talí he Taimi pē Ko iá
Hangē ko hoʻomou fanongo meia Sisitā ʻUkitofá, naʻá ma mali kei siʻi ʻaupito. Ko e hili ʻeni ha ngaahi taʻu lahi, ʻoku ou houngaʻia ko e momeniti kotoa ʻoku ou maʻu mo Helietá.
Kuó u ako ʻi he fakalau atu ʻa e taimí, ʻoku lahi haʻamau ngaahi fehuʻi ʻa e toʻu tangata matuʻotuʻa angé ʻo kau ki he moʻuí ʻa ia ʻoku tatau pē mo kimoutolu—ka kuo kiʻi fuoloa ange ʻemau ʻeke ʻa e ngaahi fehuʻi ko iá. Ngaahi fehuʻi hangē ko e:
ʻOku ou ʻi he hala totonú nai?
ʻOku fakatokangaʻi moʻoni nai au ʻe he ʻOtuá? ʻOkú Ne tokanga mai?
Ko e hā ʻoku ou faʻa ongoʻi liʻekina, lōmekina, ʻikai fakamahuʻingaʻi, pe tukuhausia ai ʻi he taimi ʻe niʻihí?
Ko e hā naʻe ʻikai fakahoko ai ʻe he ʻOtuá ʻa e mana naʻá ku fuʻu fiemaʻu fakavavevavé?
Ko e hā ʻokú Ne fakaʻatā ai ke u foua ʻa e mamahí, mahamahakí, pe faingataʻa ko ʻení?
Ko ha ngaahi fehuʻi faingataʻa ʻeni ʻi ha faʻahinga toʻu pē.
ʻE lava ke fuʻu fakatupu loto-foʻi ʻaupito e ngaahi fehuʻí ni ʻi he ʻikai ke tau maʻu ʻa e talí ʻi he taimi pē ko iá. ʻI he kuongá ni ʻoku lava ke tau ʻeke ki he Google ha faʻahinga meʻa pē pea maʻu e talí ʻi ha lau sekoni pē.
Ka ʻoku ʻikai ke faʻa maʻu vave ʻa e tali ko ia ki heʻetau ngaahi fehuʻi mātuʻaki fakataautaha, mahuʻinga, mo fuʻu lolotó. ʻOku tau faʻa fakasio hake pē ki he langí, ka ʻoku hangehangē ko e meʻa pē ʻoku talamaí ke tau kiʻi tatali.
ʻOku ʻikai foki ke tau faʻa saiʻia he tatalí, ko ia?
ʻI he taimi ʻoku tau tatali ai ʻi ha lau sekoni ke maʻu mai e talí mei he fekumi ʻa e komipiutá, ʻoku tau fakakaukau mahalo naʻa ʻoku motuhia e ʻinitanetí. ʻI heʻetau loto-puputuʻú, mahalo te tau tuku ʻa ʻetau fekumí. Ka ʻi he taimi ʻoku tau aʻu ai ki he ngaahi fehuʻi ʻoku taʻengatá, mo e ngaahi meʻa mahuʻinga ʻo e lotó kuo pau ke tau toe anga fakamaʻumaʻu ange.
ʻOku ʻikai ke mahuʻinga tatau ʻa e ngaahi tali kotoa pē. ʻOku maʻu ngofua pē ʻa e tali mei he fakakaukau fakamāmaní pe fakakaukau ʻoku manakoá, ka ʻoku mole vave pē honau mahuʻingá ʻi he taimi ʻoku maʻu mai ai ha ngaahi fakakaukau pe ākenga foʻoú. ʻOku ʻikai lava ke fakatataua—ʻa e ngaahi tali fakalangí—mo e ngaahi tali ʻoku taʻengatá. ʻOku faʻa fiemaʻu ha feilaulau, ngāue, mo toutou fakahoko kae toki maʻu e ngaahi talí ni.
Ka ʻoku ou fakapapauʻi atu, ʻoku mahuʻinga moʻoni ʻa e tatali ki he ngaahi tali ko ʻení.
Kapau ʻoku ʻi ai haʻo ngaahi fehuʻi ʻoku teʻeki ke tali atu, ʻoku ou fai atu ʻeku fakamoʻoni ʻiloʻilo pau ʻoku fanongo atu ʻa hoʻo Tamai Hēvaní, ʻokú Ne ʻafioʻi koe, pea he ʻikai te Ne teitei liʻaki koe. Ko ia ai, ʻoua naʻá ke taʻefalala kiate Ia. Feinga maʻu pē ke muimui ki Heʻene foungá pea te Ne “tataki koe” ke maʻu e ngaahi talí ʻaki ha tākiekina feʻunga ke ke fakahoko ʻa e meʻa ʻoku totonú—ʻo ʻikai taʻofi hoʻo tupulakí pe ngaahi faingamālie ke fakaʻaongaʻi e tuí pe fakaʻaongaʻi ho tauʻatāina ke filí.
Ko Hono Fakafehokotaki ‘a e Ngaahi Foʻi Totí
Naʻe pehē ʻe Steve Jobs, ko e hoa ngāue ki hono fokotuʻu ʻo e Apple: “ʻOku [ʻikai] ke malava ʻo fakafehokotaki e ngaahi foʻi totí ʻi hoʻo sio ki muʻá. Te ke toki lava pē ʻo fakafehokotaki kinautolu ʻi hoʻo vakai ki muí, pea kuo pau ke ke falala ʻe fehokotaki ʻa e ngaahi foʻi totí ʻi ho kahaʻú.”
Ko e hā nai ʻene ʻuhingá? Mahalo kuó ke mamata ki he ngaahi tā valivali ʻoku fai ʻaki ha ngaahi foʻi toti iiki fakalanulanu ʻi ha tupenu tā valivali. ʻI heʻene hā ofi maí, ʻoku hangē ʻoku taʻemaau mo ʻikai ke fehokotaki ʻa e ngaahi foʻi totí. Ka ʻi hoʻo siofi kakato e fakatātaá, te ke sio ki he fenāpasi lelei ʻa e ngaahi foʻi totí mo e ngaahi lanú pea iku ki hono hanga ʻe he ngaahi lanú ʻo foʻu ha ngaahi fōtunga ʻoku hā mai ai ha sīpinga fakaʻofoʻofa. Ko e meʻa ko ē naʻe hā ngali taʻemahino mo fihí kuo kamata ke ʻasi mai hono fōtungá.
ʻOku hangē ʻetau moʻuí ʻi he taimi ʻe niʻihi ko e ngaahi tā valivali ko ʻení. Ko e ngaahi foʻi toti ko ia ʻoku fakafōtunga mei ai ʻetau ngaahi aʻusia ʻi he moʻuí ʻe hangē ʻoku ʻikai fehokotaki mo taʻemaau ʻi he kamatá. ʻOku ʻikai lava ke tau sio ki hano faʻahinga fokotuʻutuʻu. ʻOku tau fakakaukau ʻoku ʻikai pē ke ʻi ai hanau faʻahinga taumuʻa.
Neongo ia, ʻi hoʻo vakai atu ki hoʻo moʻuí ʻi he tuʻunga taʻengata ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, ʻoku kamata ke ke sio ki he anga e fehokotaki ʻa e ngaahi foʻi totí ki he palani fakaofo ʻa e ʻOtuá maʻaú.
Pea ʻi hoʻo feinga ke falala ki he ʻOtuá mo muimui ki Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, ʻe ʻi ai e ʻaho te ke toki mamata ai ki hono tuʻunga totonú, pea te ke ʻiloʻi leva naʻe ʻi ai maʻu pē ha palani ʻa e Tā Valivali Tuʻukimuʻá ki he ngaahi foʻi toti naʻe moveteveté. Te ke ʻiloʻi naʻá Ne teuteuʻi koe ki ha ngaahi faingamālie mo e ngaahi lavameʻa ʻoku nāunauʻia lahi ange ʻi he meʻa te ke fakakakauʻí pe lavaʻi pē ʻiate koé. Kuó u mamata tonu ki heni ʻi heʻeku moʻuí.
Ko ʻEku Fononga Fakamatelié
ʻOku ʻiloʻi ʻe ha tokolahi ʻo kimoutolu naʻe tuʻo ua ha kumi hūfanga hoku fāmilí ʻi heʻeku kei siʻí. Naʻe mahino lelei mei he ongo meʻá ni hono tala ʻe he kakai ʻi homau ʻātakai foʻoú ʻoku mau “maʻulalo ange” ʻiate kinautolu. Naʻe hanga ʻe he faʻahinga tō ʻeku leá ʻo fakamahino ʻoku ou kehe mei hoku toʻú, ʻo hoko ia ko e tupuʻanga ʻo ʻenau manukí mo e kakatá.
Naʻe faingataʻa ki heʻeku ongomātuʻá hono tauhi homau fāmilí. Ko ia ai, naʻe kamataʻi heʻeku faʻeé ha pisinisi fō ʻo tokoni kotoa ki ai e fāmilí, pea hoko ʻeku pasikalá mo e salioté ko ha “tufakiʻanga makehe ki he ngaahi ʻapí” ʻi he tuku ʻa e akó maʻá e kautaha ko iá.
Naʻe hoko e faingataʻa mo e haʻahaʻa ʻo e fehikitakí ke ne uesia lahi ʻeku akó, ʻo aʻu ki haʻaku liʻaki ako ʻi ha taʻu kakato.
Ne u ako e lea faka-Lūsiá ʻi Siamane Hahake ko e lea fika uá ia. Naʻe faingataʻa ka ne u lava pē. Ka ʻi Siamane Hihifo naʻe fiemaʻu ke u ako e lea faka-Pilitāniá.
Ne ngali fuʻu taʻemalava moʻoni kiate au! Naʻá ku tui naʻe ʻikai ngaohi hoku ngutú ki he lea faka-Pilitāniá.
ʻI heʻeku tupu haké, naʻá ku fuʻu tokanga ki ha kiʻi taʻahine talavou naʻe kanoʻimata lanu melomelo mo fakaʻofoʻofa. Kae pangó, he naʻe ʻikai ha meʻi tokanga mai ia ʻa Helieta kiate au. Ko e hā pē meʻa ne u ʻahiʻahiʻí, naʻe ʻikai ngali ia ʻe maʻu haku faingamālie. Kae kehe, kuo mou ʻosi fanongo ki heʻene tafaʻaki ʻaʻaná.
Ko ia ko au ē, ko ha talavou taʻeʻiloa mo nofo faingataʻaʻia ʻi Siamane hili ʻa e taú pea hangē he ʻikai ke maʻu ha faingamālie lahi ke u lavameʻa ʻi he moʻuí.
Neongo ia, naʻe ʻi ai ha ongo meʻa lelei naʻe hoko kiate au.
Ne u ʻilo ne ʻofaʻi au ʻe hoku fāmilí. Ne fakalotolahiʻi au heʻeku kau faiako ʻi he ʻapiakó mo e siasí ke ʻai maʻu pē ke māʻolunga ʻeku taumuʻá pea ʻoua ʻe loto-foʻi. ʻOku ou kei manatuʻi hano akoʻi ʻe ha faifekau ʻAmelika kei talavou, “ka kuo kau ʻa e ʻOtuá [mo koe], pea ko hai ʻe angatuʻu kiate [koé]?” Pea “ʻoku faʻa fai ʻe he ʻOtuá ʻa e meʻa kotoa pē.”
Naʻe ʻi ai ʻa e meʻa ʻi he ngaahi veesi folofolá ni naʻe fuʻu ongo mālohi kiate au. Ne u fakakaukau, kapau ko e meʻa ia ʻoku hokó pea ko e hā ka u ka ilifia ai?
Ko ia naʻá ku tui. Pea naʻá ku falala ki he ʻOtuá.
Naʻe ʻi ai ha taimi naʻá ku ako ngāue ai. Naʻe fakatukupaaʻi au ʻe ha taha ʻo ʻeku kau faiakó ke u ako ʻenisinia ʻi he taimi poʻulí. Naʻe hoko e meʻá ni ke u ʻiloʻi ai ʻeku saiʻia he puna vakapuná!
Pea naʻá ku fuʻu ʻohovale ʻi heʻeku ʻiloʻi ʻe fiemaʻu ke u poto he lea faka-Pilitāniá kapau ʻoku ou fie hoko ko ha pailate. Naʻá ku fuʻu fie hoko moʻoni ko ha pailate, pea hangē ne hoko ha mana ki hoku ngutú, ʻo ʻikai ke toe hoko ʻa e lea faka-Pilitāniá ko ha fuʻu lea faingataʻa.
Ko e moʻoni, naʻe ʻikai ʻuhinga ia naʻe faingofua e meʻa kotoa pē.
Ne u folau ki Seni ʻEnitoniō ki Tekisisi ʻi hoku taʻu 19, ke kamata ʻeku ako pailate ʻi he Laulā Puná. Ne u tangutu he vakapuná ʻi he tafaʻaki ʻo ha tangata naʻe mālohi e tō faka-Tekisisi ʻene founga leá. Naʻá ku fakatokangaʻi ʻi heʻeku tāfuʻuá ta ko e lea faka-Pilitānia ne u ngāue lahi ke akó, ʻoku ʻikai ko e lea faka-Pilitānia ia ʻoku nau lea ʻaki ʻi Tekisisí!
ʻI he ʻapiako ako pailaté ne toe faingataʻa pē mo e ngaahi meʻa ia aí. Ko e polokalama fuʻu feʻauʻauhi ʻaupito, he naʻe feinga e tokotaha kotoa ki he tuʻunga māʻolunga taha he fakaʻosi akó. Naʻá ku ʻiloʻi he taimi pē ko iá ʻa hoku matavaivaí he ko e lahi taha hoku kaungā akó ko ʻenau lea fakafonuá e lea faka-Pilitāniá.
Ne toe fakatokanga mai ʻeku kau faiako pailaté ki ha toe matavaivai ʻe taha ʻe ngali hoko—naʻe fuʻu lahi hoku taimi naʻe fakamoleki ʻi he lotú. Ne talitali lelei au ʻe he kāingalotu fakalotofonuá ki honau koló mo honau ʻapí, pea mau langa fakataha ha falelotu ʻi Piki Sipilingi, Tekisisi. Naʻe hohaʻa ʻeku kau faiakó ʻe hanga ʻe he faʻahinga ʻekitivitī peheé ʻo holoki hoku faingamālie ki ha tuʻunga māʻolunga he kalasí. Ne ʻikai ke u tui ki ai. Ko ia ne u falala ki he ʻOtuá pea fai hoku lelei taha ne u lava ke fakahokó.
Naʻe faifai pē peá u poto he lea faka-Pilitāniá (neongo ʻoku ou kei ngāue pē ki ai). Naʻá ku lavaʻi lelei ʻeku ako pailaté. Ne u hoko ko ha pailate ʻi he vakapuna taú pea hoko kimui ko ha kapiteni ʻi ha kautaha vakapuná. Kae fēfē ʻa e finemui kanoʻimata melomelo fakaʻofoʻofa ko ia ne u fakaʻānaua ki aí? ʻOkú ne ʻi heni mo au.
Faivelenga ʻi he Fanga Kiʻi Meʻa Īkí
Ko ia ʻoua naʻa lōmekina koe ʻe he ngaahi ngāue lahi mo faingataʻa ʻo e moʻuí, kae ʻoua kuo fakahā atu ʻa e ʻata kakató. Manatuʻi ko e ngaahi fuʻu meʻa lalahí ʻoku faʻu ʻaki ia ha fanga kiʻi meʻa iiki. Kapau te ke tukupā ke fai e “fanga kiʻi meʻa iiki mo faingofua,” ʻoku kole atu ʻe he ʻOtuá ke ke faí—peá ke fai ia ki he lelei taha te ke malavá, ʻe hoko leva ha ngaahi meʻa lalahi.
ʻOku kau ʻi he ngaahi “meʻa iiki mo faingofua” ko ʻení ʻa e lotu fakaʻaho fakamātoató, ako folofolá, ʻai ke hoko e Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Aú mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ko ha konga hoʻo moʻuí, moʻui ʻaki e Lea ʻo e Potó, ʻalu ki he lotú, mo totongi e vahehongofulú mo e ngaahi foakí, pea fakapapauʻi ʻoku ʻi ai haʻo lekomeni temipale kei ʻaonga.
Fai e ngaahi meʻá ni ʻo aʻu pē ki he taimi ʻoku ʻikai ke ke fie fakahoko aí, neongo ʻe fiemaʻu ki ai ha feilaulau. ʻOku hanga ʻe he feilaulaú ʻo ʻai ia ke toputapu, pea “‘oku ‘omi ‘e he feilaulaú ‘a e ngaahi tāpuaki ‘o e langí.”
Ko hono moʻoní, ko hoʻo ngaahi feilaulau “iiki mo faingofuá” ʻa e ngaahi foʻi toti ʻo e moʻui fakaʻahó ʻa ia ʻokú ne faʻu e fakatātā kakato ʻo hoʻo moʻuí. Mahalo he ʻikai te ke lava ʻo sio he taimí ni ki he fehokotaki ʻa e ngaahi foʻi totí, pea ʻoku teʻeki ai fiemaʻu ia ke pehē. Maʻu pē ha tui feʻunga ki he taimi ko ʻeni ʻokú ke lolotonga moʻui aí. Falala ki he ʻOtuá, pea “[ʻe] tupu mei he ngaahi meʻa īkí ʻa e ngaahi meʻa lalahí.”
Falala ki he ʻOtuá
ʻI heʻeku ʻi homou toʻú, ne ʻikai ke u ʻiloʻi pe ʻe iku ʻeku moʻuí ki fē? Naʻe ʻikai ʻaupito ke u sio ki he fehokotaki ʻa e ngaahi foʻi totí.
Ka naʻá ku falala pē ki he ʻOtuá. Naʻá ku tui kapau te u fai hoku lelei tahá ʻi hoku tuʻunga lolotongá, ʻe tokangaʻi leva ʻe he ʻOtuá ʻa e meʻa kotoa ʻo e moʻuí.
Pea naʻá Ne fai ia.
Naʻá Ne ʻafioʻi e ikuʻangá mei he kamataʻangá ʻi he taimi naʻe ʻikai ke u ʻilo ai ki aí.
Naʻe ʻikai ke u lava ʻo sio ki he kahaʻú, ka naʻá Ne ʻafioʻi ia.
Naʻa mo e ngaahi taimi faingataʻá, ʻi heʻeku fakakaukau kuo liʻaki aú, naʻá Ne feʻao mo au—ʻoku ou ʻiloʻi ia he taimí ni.
ʻOku tau maʻu mei he Lea Fakatātaá ʻa e talaʻofa mahuʻinga ko ʻení: “Falala ki [he ʻEikí] ʻaki ho lotó kotoa; pea ʻoua naʻá ke faʻaki ki ho poto ʻoʻoú. Ke ke fakaongoongo kiate ia ʻi ho hala kotoa pē, pea ʻe fakatonutonu ʻe ia ho ngaahi ʻaluʻangá.”
ʻOku ou tapou atu ke ke tui ʻe toe lelei ange hoʻo moʻuí kapau te ke falala ki he ʻOtuá ke ne tataki koe ʻi ho ngaahi ʻalungá. ʻOkú Ne ʻafioʻi e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai malava ke ke ʻiloʻí, pea ʻoku ʻi ai haʻo kahaʻu kuó Ne teuteuʻi maʻau ka ʻoku ʻikai malava ke ke mafakakaukaua. Naʻe fakamoʻoni e ʻAposetolo ko Paulá, “ʻOku teʻeki ai mamata ʻe ha mata, pe fanongo ʻe ha telinga, pea ʻoku teʻeki ai hū ki he loto ʻo ha tangata, ʻa e ngaahi meʻa ʻoku teuteu ʻe he ʻOtuá maʻanautolu ʻoku ʻofa kiate iá.”
Ko ia ai, fehuʻi loto pē kiate koe, “Te u lava nai ʻo maʻu ha tui feʻunga ke u tui ki he ʻOtuá? ʻOku ou falala nai ʻokú Ne ʻofa ʻiate au mo finangalo ke tataki hoku ʻalungá?”
Kapau te ke lava ʻo maʻu ʻi ho lotó ha tui ʻoku lahi tatau mo ha tengaʻi mūsitá—neongo ko ha holi pē ke tui—kamata mei ai.
ʻOku ʻafioʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e founga hono fakatupu e ʻulu ʻakau lalahí mei ha fanga kiʻi tengaʻi ʻakau īkí. Fai e fanga kiʻi meʻa iiki mo faingofuá pea ʻe hanga ʻe he ʻOtuá ʻo “liunga afe [koe] pea tāpuakiʻi koe ʻo hangē ko ia kuó ne talaʻofá!”
ʻOku Tau Tali Ui ki he ʻOtuá
ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke ke moʻui ʻi heʻetau tōʻonga moʻui ʻo e ʻaho ní mo e ngaahi leʻo fakafepaki ʻokú ne fai e fakalotosiʻi ʻo aʻu pē ki he manukia ʻa e tui ki he ʻOtuá kae tautautefito ki heʻetau tui fakalotú.
ʻOku toe tafunaki ʻe he mītia fakasōsialé ʻa e ngaahi leʻo ko ʻení.
ʻOku ʻikai ko homou toʻu tangatá pē naʻe fakafepakiʻi mo manukia ai e tui ki he ʻOtuá. ʻOku ngalingali ko e konga ʻeni ʻo e sivi fakamatelie ki he fānau kotoa ʻa e ʻOtuá.
Naʻe fakahā ʻe Sīsū ki Heʻene kau ākongá, “Ka ne ʻo māmani ʻa kimoutolu, ʻe ʻofa ʻa māmani ki he meʻa ʻaʻaná: ka koeʻuhí ʻoku ʻikai ʻo māmani ʻa kimoutolu, ka kuó u fili ʻa kimoutolu … , ko ia ʻoku fehiʻa ai ʻa māmani kiate kimoutolu.”
Mahalo ʻoku totonu ā ke ke tali ko hoʻo tukupā pē ke muimui ʻi he Fakamoʻuí, ʻe taukaeʻi lahi koe ʻi ha ngaahi taimi—ʻe he kakai mei he fuʻu fale lahi mo ʻataʻataá. Mahalo te nau feinga ke fakamamahiʻi mo fakamaaʻi koe.
Ka ke manatu ʻoku ʻikai ke ke tali ui kiate kinautolu. ʻOkú ke tali ui ki he ʻOtuá. ʻE ʻi ai ʻa e ʻaho te ke tuʻu ai ʻi Hono ʻaó ʻo fakamatala ki hoʻo moʻuí.
Te Ne ʻeke atu pe naʻá ke muimui ki he Fakamoʻuí, pe naʻá ke ʻofa ʻi ho kaungāʻapí, mo feinga fakamātoato ke nofo maʻu he hala fakaākongá mo tauhi hoʻo ngaahi fuakavá.
Siʻoku ngaahi kaungāmeʻa kei talavou, ko e taimi ʻeni ke tukupā ai kia Kalaisi mo muimui ʻi Hono halá.
ʻE ʻi ai ha ʻaho ʻe tūʻulutui kotoa ai e fānau ʻa e ʻOtuá ʻo vete ko Sīsū ʻa e Kalaisí, ko e Huhuʻi, ko e Fakamoʻui ʻo e māmaní. Te nau ʻiloʻi naʻá Ne pekia maʻanautolu.
ʻI he ʻaho ko iá ʻe mahino lelei ko Hono leʻó pē ʻoku fuʻu mahuʻingá.
ʻOku Tatau ai Pē
Ko ia, ʻi heʻetau talanoa fekauʻaki mo hono tuku ki he ʻOtuá ke Ne tataki ʻetau moʻuí, ʻoku ou fie fakamaʻalaʻala ʻa e meʻa ʻe taha ko ʻení. Mahalo pē he ʻikai te ke saiʻia ʻi he meʻa ʻoku ʻamanaki ke u talaatú. ʻI hoʻo kole ki he ʻOtuá ha fakahinohino ki he ngaahi fili ʻi hoʻo moʻuí—kau ai e ngaahi fili ʻoku mahuʻingá—mahalo he ʻikai te Ne ʻoatu ha tali mahino.
Ko hono moʻoní ʻoku tatau ai pē ki he ʻEikí pe ko e hā hoʻo filí, koloa pē ke ke tuʻu maʻu ʻi he ngaahi fuakava mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí.
ʻOku ʻi ai ha ngaahi taimi ʻoku ʻi ai ha hala pau ʻa e ʻOtuá ʻokú Ne finangalo ke ke muimui ki ai. ʻOku ʻi ai foki ha ngaahi taimi te Ne fakatokanga atu ki ha ngaahi fili pau koeʻuhí he ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakatuʻutāmaki ʻoku ʻikai te ke lava ʻo ʻilo ki ai. Ka ʻoku ʻi ai ha taimi ʻoku ʻi ai ha fehuʻi ʻoku lahi hono ngaahi tali ʻoku “tonú”, pea te ke lava ʻo maʻu ha fiefia ʻi ha taha pē ʻo kinautolu ʻi haʻo moʻui ʻaki e ngaahi moʻoni taʻengata ʻa e ʻOtuá.
ʻI he taimi naʻe hoko ai ʻeni kia Siosefa Sāmita mo hono ngaahi hoa ngāué, naʻe ʻomai ʻe he ʻEikí ha tali mālie ʻi heʻenau fekumi ki Heʻene fakahinohinó. Naʻá Ne folofola ʻo pehē, “ʻOku tatau ai pē kiate au.”
Naʻá Ne toe folofola leva ʻo pehē, “Kae tui faivelenga pē.”
Mahalo e ngali fakamamahi ke ʻilo ʻoku ʻikai ke ʻomi ʻe he ʻOtuá ha fakamatala fakaikiiki ki hoʻo fononga he moʻuí. Ka ʻokú ke loto-moʻoni nai ke fakahinohinoʻi koe ʻi he fakaikiiki kotoa pē?
ʻOkú ke fiemaʻu moʻoni nai e fakaikiki ki he moʻuí kimuʻa peá ke maʻu ha faingamālie ke ke ʻiloʻi pē ʻiate koé? Ko e faʻahinga fononga fēfē ia? ʻIkai nai ʻe mole atu ai hoʻo ongoʻi ʻokú ke lavameʻá? Te ke fakatupulaki mo fakalahi fēfē nai hoʻo falala moʻoni ki he ʻEikí pea kiate koé?
Pea hangē pē ko hono fakahā ʻe he ʻEikí kia ʻŌliva Kautelé, “Kuo pau ke ke fakakaukauʻi ia ʻi ho ʻatamaí; pea kuo pau ke ke toki fehuʻi mai kiate au, pe ʻoku totonu ia.”
Kuo foaki atu ʻe he Tamai Hēvaní ʻEne palaní, ʻEne Foungá. Kuó Ne fakahā atu ʻa e fakatātā fakalūkufuá. Pea kuó Ne foaki atu ha ʻatamai mo ha loto. Kapau te ke falala kiate Ia, te Ne tokoniʻi koe ke ke fakaʻaongaʻi totonu kinaua ʻi hoʻo fai tuʻutuʻuní. ʻOkú Ne falala atu te ke fai e fili lelei tahá ʻaki hoʻo muimui kia Sīsū Kalaisí.
ʻI he ngaahi meʻa lahi, mahalo ko e ngaahi fili ʻokú ke fai ʻi he taimi ko iá he ʻikai ke mahuʻinga tatau ia mo e meʻa ʻokú ke fai ʻi he hili e fakahoko e filí.
Hangē ko ʻení, ʻe ʻi ai ha ongomeʻa te na loto ke na mali neongo ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻi he fāmilí ʻoku nau pehē ʻoku ʻikai ke na fika. Neongo ia, ʻoku ʻi ai ʻeku ʻamanaki lelei lahi ki he ongomeʻa mali peheé kapau, ʻo ka hili hono fai ʻena filí, peá na fetauhiʻaki kiate kinaua pea ki he ʻEikí ʻaki e kotoa hona lotó mo e ʻatamaí. ʻI heʻena fetauhiʻaki ʻi he ʻofa pea mo e manavaʻofa pea nofo taha heʻena ngaahi fiemaʻu fakaeloto, fakalaumālie mo fakatuʻasinó—ʻo fakahoko maʻu pē ʻa e fanga kiʻi meʻa “īkí”—te na hoko leva ko e ongomeʻa mali lelei naʻe fakaʻamu ki ai ʻa e taha kotoa pē.
ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, fakakaukau ki he ongomeʻa mali ʻokú na fakakaukau naʻá na fili ʻa e tokotaha “haohaoá” pea mahalo kuo ʻosi ai e kavenga mamafá. Kapau ʻe tuku ʻena teití, fetuʻutaki fakatāutahá, siʻaki ʻena ngaahi fuakava toputapú, pea fakahehema ki he hīkisiá mo e moʻui siokitá, ʻoku fou e ongomeʻá ni ʻi he hala ki he mamahí mo e fakaʻiseʻisá.
ʻOku fakaʻaongaʻi pē ʻa e tefitoʻi moʻoni tatau ki he ngaahi fili ki ha ngāué. ʻOku ou fakatuʻamelie lahi kiate kinautolu ʻoku nau fili ha ngāue ʻoku ʻikai fuʻu māʻolunga ka ʻoku fai honau lelei tahá ke hoko ʻenau ngāué ke fakalāngilangiʻi ai e ʻOtuá mo tāpuekina ʻEne fānaú.
ʻOku ʻikai ke u fuʻu ʻamanaki lelei kiate kinautolu ʻoku fili ha ngaahi ngāue ʻoku ngali māʻolunga ka ʻi heʻenau fai fononga atu he ngāué, kuo mole honau tuʻunga fakalangí mo e lelei te nau lava ʻo maʻu ʻi he tauhi ki he ʻOtuá mo ʻEne fānaú ʻi he taimi tatau.
Kuo teuteuʻi ʻe he ʻOtuá ha ngaahi tāpuaki taʻengata ʻoku ope atu ia he meʻa ʻokú ke mafakakaukauá. Ke tokoni ke ke maʻu kinautolú, kuó Ne foaki atu kiate koe ha ngaahi fekau, fuakava toputapu, faleʻi fakaepalōfita ʻoku tataki fakalaumālie, meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní mo e tauʻatāina ke filí. ʻOku hulu ʻānoa ia ke nau tataki koe ki ha moʻui fakamatelie fiefia mo e nēkeneka taʻengata. ʻOua ʻe siva hoʻo ʻamanakí kapau ʻoku ʻi ai haʻo ngaahi fili ʻoku ʻikai ke lelei. Ko e founga ia te ke ako aí. He ko e konga pē ia ʻo e fonongá!
ʻOku ʻikai ke ʻi ai ha fononga ia ʻe lelei maʻu pē mei he kamatá ki heʻene ʻosí. Te ke fepaki mo ha ngaahi faingataʻa pea maʻu mo ha ngaahi lelei. Ka ʻo kapau te ke faivelenga kia Sīsū Kalaisi, sio ki Heʻene feilaulau fakaleleí ko ha meʻaʻofa ia ʻo e ʻofá pea ko e fakatomalá ʻa e founga ke tali ai iá, te ke lava ʻo ʻiloʻi fakapapau te ke maʻu ha ikuʻanga fiefia.
Mahalo te ke toki sio ki ai ʻamui ange, ka te ke vakai kimui pea ʻiloʻi tā naʻe teʻeki ai pē ke liʻaki koe ʻe he ʻEikí, ʻo aʻu ki he taimi naʻá Ne tuku atu ai ke ke fai pē hoʻo ngaahi filí. Te ke ʻiloʻi ʻoku fehokotaki moʻoni e ngaahi foʻi totí.
Ngaahi Meʻa ʻe Nima ke Manatuʻí
ʻA ia, ko e hā e meʻa ʻoku ou loto ke mou manatuʻi mei heʻetau feohi he ʻaho ní?
ʻUluakí, ke ke ʻiloʻi ʻoku faʻa fakatatali hono tali ʻe he ʻOtuá hoʻo ngaahi fehuʻi mahuʻinga tahá pea ʻe ala hoko mai ia ʻi ha founga naʻe ʻikai te ke ʻamanaki ki ai. Ko e ngaahi tali ʻa e ʻOtuá ʻoku taʻengata ʻa hono mahuʻingá. ʻOku nau feʻunga ʻānoa mo e tatali ʻoku faí.
Uá, ʻoua ʻe ongoʻi lōmekina ʻi hoʻo fononga he hala fakaākongá. Fai pē ʻa e lelei taha te ke lavá ʻaki ʻa e fanga kiʻi meʻa īkí, pea ʻe toki hoko leva ʻa e ngaahi fuʻu meʻa lalahí.
Tolú, maʻu ha kiʻi tui. Tui ʻokú ke mahuʻinga ki he ʻOtuá, pea ʻokú Ne ʻafioʻi ʻa e meʻa he ʻikai te ke malavá, pea te Ne tataki koe ʻi he hala totonú. ʻOkú Ne ʻofa ʻiate kimoutolu. Falala kiate Ia.
Faá, ʻoua naʻa hanga ʻe he ngaahi leʻo fakalotofoʻí ʻo ofeʻi koe mei hoʻo fononga he tuí. Manatuʻi, ʻoku ʻikai te ke tali ui ki hoʻo kau fakaangá. ʻOkú ke tali ui ki hoʻo Tamai ʻi Hēvaní. Ko ʻEne laú ʻoku mahuʻingá.
Nimá, fekumi ki he tataki ʻa e ʻEikí, pea ʻi Heʻene folofola ʻo pehē, “ʻOku tatau ai pē,” fai e fili lelei taha te ke lavá ʻo fakatefito mei he ngaahi moʻoni ʻokú ke ʻiló. Pea “faivelenga pē.”
ʻOku ou tuku atu ʻeku tāpuakí ʻi he kamataʻanga ʻo e taʻu foʻoú ni, ʻi hoʻo feinga fakamātoato ke ʻiloʻi hoʻo Tamai Hēvaní, muimui ʻia Sīsū Kalaisí, mo tauhi ʻEne ngaahi fuakavá, ʻe tupulaki hoʻo tuí.
ʻE tupulaki hoʻo falala pē kiate koé ʻi hoʻo feinga ke muimui ki ho Fakamoʻuí mo ʻEne ngaahi akonakí.
Te ke maʻu ʻa e fiefiá, nēkeneká, mo e nongá ʻia Sīsū Kalaisi, ko ʻEne ongoongoleleí, mo Hono Siasí! Pea ʻe ʻi ai e ʻaho, te Ne ʻōʻōfaki koe ʻi he ʻofa fakalangí.
ʻI he houngaʻia ʻoku ʻikai lava ke fakamatalaʻi, te ke vakai ai ko e ʻOtuá Tonu, ʻi Heʻene ʻofa, ʻaloʻofa, mo e manavaʻofa taʻe fakangatangatá, naʻá Ne ʻi ai maʻu pē ke tokangaʻi koe, tāpuekina koe, mo teuteu ha potu maʻau.
ʻOku ou fakamoʻoni ki heni pea ʻoku ou tuku atu ʻeku tāpuakí ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.