Ngaahi Fakataha Lotu 2024
Ngaahi Meʻá ʻo Hangē ko Honau Anga-Moʻoní 2.0


35:48

Ngaahi Meʻá ʻo Hangē ko Honau Anga-Moʻoní 2.0

Fakataha Lotu Fakaemāmani Lahi maʻá e Kakai Lalahi Kei Talavoú

Sāpate, 3 Nōvema 2024

ʻOku ou houngaʻia mo Sūsana ko e faingamālie ko ʻeni ke moihū mo ako mo kimoutolú. ʻOkú ma ʻofa atu! ʻI he feituʻu kotoa ʻo māmaní ʻi he feituʻu pē ʻokú ke ʻi aí, ʻokú ma ʻofa atu!

Pea ʻokú ma lotua fakamātoato ʻe tāpuekina takitaha kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ke tau fanongoa ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu ke tau fanongoá pea mamata ki he meʻa ʻoku fiemaʻu ke tau mātaá ke tau lava ai ʻo vilitaki atu ki muʻa ʻi he tui ki he Fakamoʻuí pea mo ha holi lahi ange ke muimui mo tokoni kiate Ia.

Ko e Kuonga ʻo e Kakato ʻo e Ngaahi Kuongá

ʻOku faitāpuekina kitautolu ke tau moʻui ʻi ha vahaʻa taimi fakaofo ʻi he kuonga fakakōsipeli fakaʻosí, naʻa mo e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá. ʻOku tokoniʻi kitautolu ʻe he ngaahi folofola māʻoniʻoní mo e ngaahi fanongonongo fakaepalōfitá ke tau ako fekauʻaki mo e vahaʻa taimi makehe moʻoni ko ʻeni ʻoku tau moʻui aí pea fakahoungaʻi lahi ange ia.

Naʻe fakahaaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá: “ʻOku hoko hono langa ʻo Saioné ko ha ngāue ʻoku mahuʻingaʻia ai ʻa e kakai ʻo e ʻOtuá ʻi he kuonga kotoa pē; ko ha taumuʻa kuo fakamatalaʻi ʻe he kau palōfitá, kau taulaʻeikí mo e haʻa tuʻí ʻi ha fiefia makehe; naʻa nau sioloto mai ʻi he fiefia ki he ʻaho ʻoku tau moʻui aí; pea ʻi hono fakalotomāfanaʻi ʻe he nofo ʻamanaki mo e fiefia fakalangí, ne nau hiva mo hiki ai ʻa e ngaahi kikite ki hotau kuongá; ka ne nau pekia ʻo ʻikai mamata ki ai; … ʻoku tuku kiate kitautolu ke tau mamata, kau pea mo tokoni ʻi hono tekaʻi atu ʻa e nāunau ʻo e Ngaahi ʻAho Kimui Ní.”

Naʻe toe fakahā ʻe he Palōfitá ʻi ha taimi ʻe taha, “ʻE fakatahaʻi ʻa e [kau maʻu] Lakanga Fakataulaʻeiki ʻo e langí mo ia ʻi māmaní, ke fakahoko ʻa e ngaahi taumuʻa maʻongoʻonga ko iá; … ko ha ngāue naʻe fakakaukauʻi ʻe he ʻOtuá mo e kau ʻāngeló ʻi he fiefia ʻi he ngaahi toʻu tangata kuo maliu atú; ʻa ē naʻá ne fakamāfanaʻi ʻa e laumālie ʻo e kau pēteliake mo e kau palōfita ʻo e kuonga muʻá; ko ha ngāue ne fakataumuʻa ke ne fakaʻauha e ngaahi mālohi ʻo e fakapoʻulí, fakafoʻou ʻa e māmaní, mo e nāunau ʻo e ʻOtuá, pea mo e fakamoʻui ki he fāmili ʻo e tangatá.”

Kuo hoko ʻa e mahuʻinga fakalaumālie ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní ko e tefito ia ʻo e tokanga fakaepalōfitá ʻo laui senituli. Pea ko e vahaʻa taimi makehe ʻoku tau nofo aí, ʻoku hoko pea ʻe hokohoko atu hono fakafonu ia ʻaki ha ngaahi tupulaki fakalaumālie mo ha ngaahi meʻa fakaofo ʻe hoko.

Ko e Fatongia ʻo e Tekinolosiá ʻi he Vahaʻa Taimi Makehe ko ʻEni ʻo e Māmaní

Ko e tafaʻaki mahuʻinga ʻe taha ʻo e kakato ʻoku lava ke tau maʻu ʻi he ʻaho ní ko ha tupulaki fakaofo ʻo e ngaahi ʻilo foʻoú mo e fakakaukau foʻoú ʻo malava ke fakahoko mo fakavaveʻi ʻa e ngāue ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻuí mo e hakeakiʻí: mei he lēlué ki he mākoní ki he letioó ki he meʻalelé ki he vakapuná ki he telefoní ki he tulenisisitoá (transistors) ki he televīsoné ki he komipiutá ki he ngaahi fetuʻutaki fakasatelaité ki he ʻinitanetí ki he poto ʻoku faʻu fakakomipiutá (artificial intelligence)—pea mo ha ngaahi lisi taʻefakangatangata ʻo e ngaahi tekinolosia mo e meʻangāue ʻokú ne faitāpuekina ʻetau moʻuí. Ko e ngaahi fakalakalaka kotoa ko ʻení ko ha konga ia ʻo hono fakavaveʻi ʻe he ʻEikí ʻEne ngāué ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní.

ʻI he 1862 naʻe pehē ai ʻe Pilikihami ʻIongi: “Ko e ngaahi ʻilo foʻou kotoa pē ʻi he meʻa fakasaienisí mo e fakaʻātí ʻoku moʻoni mo ʻaonga ki he faʻahinga ʻo e tangatá, naʻe ʻomi kotoa ia ʻi he fakahā fakahangatonu mei he ʻOtuá, neongo ko e kiʻi tokosiʻi pē ʻoku nau tui ki aí. Naʻe foaki mai ia mo e fakataumuʻa ke teuteuʻi ʻa e hala ki he taimi ʻe ikuna ai ʻe he moʻoní ʻa e meʻa kotoa, pea mo hono huhuʻi ʻo e māmaní mei he mālohi ʻo e angahalá pea mo Sētane. ʻOku totonu ke tau fakaʻaongaʻi lelei ʻa e ngaahi ʻilo mahuʻinga ko ʻení, ʻa e poto kuo fakatahatahaʻi he ngaahi taʻu lahí, ʻo foaki ki heʻetau fānaú e ʻaonga ʻo e ʻilo kotoa pē, ke teuteuʻi kinautolu ke nau ʻalu atu ʻo fakahoko lelei honau fatongia ʻi he ngāue maʻongoʻongá.”

ʻI he 1966, naʻe kikiteʻi ʻe Palesiteni Tēvita O. Makei ko e ngaahi ʻilo fakasaienisí te ne “fakaʻohovaleʻi e fakakaukaú” pea malava ai ke malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí ki he faʻahinga, lea, mo e kakai fulipē. Peá ne toe pehē: “ʻE lava ʻe he ngaahi ʻilo māʻolunga peheé, ʻo tatau ai pē ki hano tāpuekina pe fakaʻauha e tangatá, ʻo ʻai e fatongia ʻo e tangatá ʻi hono puleʻi kinautolú ko e fatongia kāfakafa taha kuo tuku ke fakahoko ʻe he tangatá. … ʻOku fonu e kuongá ni ʻi ha ngaahi fakatuʻutāmaki taʻefakangatangata, kae pehē ki he ngaahi meʻa ʻe malava ʻo hoko ʻoku teʻeki ʻiloá.”

Ngaahi Meʻá ʻo Hangē ko Honau Anga-Moʻoní

ʻI ha fakataha lotu fakaemāmani lahi ʻi he taʻu ʻe hongofulu mā nima kuo hilí, naʻá ku lea ai ki he palani lahi ʻa e Tamai Hēvaní ki he fiefia ʻo ʻEne fānaú. Naʻá ku fakamamafaʻi ʻa e mahuʻinga ʻo hotau sino fakamatelié ʻi he palani ʻa e Tamaí, ko e founga ʻoku tohoakiʻi ai kitautolu ʻe Lusifā ke fakasiʻisiʻi mo ngāue hala ʻaki hotau sino fakamatelié, pea ʻoatu ha leʻo ʻo e fakatokangá fekauʻaki mo e ngaahi nunuʻa fakatupu maumau ʻo e tekinolosia fakaʻilekitulōniká ki hotau laumālié mo hotau vā mo e kakai kehé.

Naʻá ku fakamamafaʻi ai ʻoku ʻikai lelei pe kovi ʻa e ngaahi ʻilo foʻou fakaʻilekitulōniká pe ko e liliu vavé ʻiate kinautolu pē. Ka naʻá ku fakatokanga ko e faingataʻa lahi tahá ko e maʻu ʻa e mahino ki he ngaahi ʻilo foʻoú mo e liliú ʻi he puipuituʻa ʻo e palani taʻengata ʻo e fiefiá. ʻOku ou ʻoatu foki ha “ongo fehuʻi ke mou fakakaukau ki ai ʻi hoʻomou fakalaulauloto fakataautaha mo ako ʻi he faʻa lotú” fekauʻaki mo hono fakaʻaongaʻi totonu ʻa e ngaahi tekinolosia ko ʻení.

  1. “ʻOku fakaafeʻi mai nai pe ʻoku taʻofi ʻe he fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi tekinolosia mo e mītia kehekehé ʻa e takaua ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi hoʻo moʻuí?

  2. ʻOku fakalahi nai pe ʻoku fakangatangata ʻe he taimi ʻokú ke fakamoleki ki hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi tekinolosia mo e mītia kehekehé ʻa hoʻo malava ko ia ke moʻui, ʻofa, pea tokoni ʻi he ngaahi founga ʻaongá?”

Ko e tefito ʻo ʻeku pōpoaki ʻi he 2009 ko e “Ngaahi Meʻá ʻo Hangē ko Honau Anga-Moʻoní.” Ko e taimi ia ko iá.

Ko e tefito ʻo ʻeku pōpoaki ʻi he ʻaho ní ko e “Ngaahi Meʻá ʻo Hangē ko Honau Anga-Moʻoní 2.0.” Ko e taimí ni ʻeni.

Ke Mou Fakapotopoto

Ko e tupuʻanga ʻo ʻeku pōpoaki ʻi he ʻaho ní ʻoku maʻu ia ʻi he aofangatuku ʻo ha lea ʻi ha fakataha lotu naʻá ku fakahoko ʻi he ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí ʻi Sānuali ʻo e taʻu ní.

“ʻI hoʻomou fāifeinga ke ako ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí mo fakahoko e ngāue ʻoku totonu ke mou faí, ʻoku ou naʻinaʻi pau atu ke mou fakapotopoto ʻi hoʻomou fakaʻaongaʻi ʻa e ʻū meʻangāue fakatekinolosia ʻo e kuongá. Ko e ngaahi ʻilo foʻou hangē ko e poto ʻoku faʻu fakakomipiutá ʻe [lava] ke ne fakatou (1) tokoniʻi koe ʻi hono maʻu ʻo ha ngaahi tāpuaki fisifisimuʻá mo (2) fakasiʻisiʻi pea fakaʻauha māmālie hoʻo tauʻatāina ke fili ki he totonú. Kātaki ʻoua naʻa tuku ke pehē ʻoku tonu, vave, pea faingofua ʻa e ngaahi tekinolosia fakaonopōní ke ne fakataueleʻi koe ke ke fakaʻehiʻehi pe kalo ai mei he ngāue māʻoniʻoni ʻokú ne fakaafeʻi ki hoʻo moʻuí ‘a e ngaahi tāpuaki te ke fiemaʻú. Siʻoku ngaahi tokoua mo e tuofāfine, ʻoku ʻikai ha tā tuʻusi fakalaumālie pe solovaʻanga fakavavevave.”

ʻI he taimi ní te u tokanga taha leva ki he kaveinga ʻe tolu naʻá ku fakamamafaʻi ʻi he fakamatala kimuʻá: poto ʻoku faʻu fakakomipiutá, tauʻatāina ke fili ki he totonú, mo e ngāue māʻoniʻoní.

Poto ʻoku Faʻu Fakakomipiutá

Ko e poto ʻoku faʻu fakakomipiutá, ʻoku faʻa ui ko e AI, ko ha tekinolosia ia ʻokú ne fakaʻatā ke lava ʻe he ʻū komipiutá pe mīsiní ʻo faʻifaʻitaki e poto ʻo e tangatá mo ʻenau lava ke solova ʻa e ngaahi palopalemá. ʻI he ngaahi taʻu kimui ní, kuo ngaʻunu ki muʻa e fakalakalaka mo hono fakaʻaongaʻi ʻo e tekinolosia AI ʻi ha tuʻunga mātuʻaki vave moʻoni ʻo ne tākiekina e meimei tafaʻaki kotoa ʻo e ngāue ʻa e tangatá—faitoʻó, saienisí, akó, tā-palaní mo e langa falé, fetuʻutakí, ʻekonōmiká, fakatau fakamoveteveté, ngaohi koloá mo e ngaahi tafaʻaki lahi kehe. Pea ʻi he mafola lahi ange hono fakaʻaongaʻi ʻo e AI, ʻoku toe hā mahino ange ai ʻa e fakatuʻutāmaki taʻefakangatangata mo e ngaahi meʻa ʻe malava ʻo hoko ʻoku teʻeki ʻiloá ʻa ē naʻe kikiteʻi ʻe Palesiteni Makeí.

ʻOku ʻomi ʻe he tekinolosia fakaofo ko ʻení ʻa e malava ko ia ke fakatupulaki ʻa e ʻiló, fakalakalaka ʻa e tuʻunga ʻo ʻetau moʻuí, fakafaingamālieʻi ʻa e fetuʻutakí mo e fehokotakí, fakalahi ʻa e ʻilo mo e tupulaki fakatāutahá, pea fakaʻaiʻai ʻa e mohu foungá mo e fakakaukau foʻoú.

ʻOku toe malava foki ʻe he AI ʻo fakafeʻātungia hotau tuʻunga ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻo ha Tamai Hēvani ʻofá, tohoakiʻi kitautolu mei he ngaahi moʻoni taʻengata mo e ngāue māʻoniʻoni ʻoku fiemaʻu ki he tupulaki fakalaumālié, fakatupunga ʻa e ongoʻi hīkisiá mo fakasiʻisiʻi ʻetau fakahaaʻi ʻo ʻetau fakafalala ki he ʻOtuá, mo fakakeheʻi pe fetongi ʻa e ngaahi fetuʻutaki fakaetangata ʻoku ʻuhingamālié.

“ʻO ka nau ka akonekina, ʻoku nau pehē ʻoku nau poto, pea ʻoku ʻikai te nau tokanga ki he akonaki ʻa e ʻOtuá, he ʻoku nau leʻei ia ki he tafaʻakí, ʻo mahalo ʻoku nau ʻiloʻi ʻiate kinautolu pē; ko ia, ko e vale pē ʻa honau potó pea ʻoku ʻikai ʻaonga ia kiate kinautolu. Pea kuo pau ke nau mate.

“Ka ʻoku lelei ke akonekina, ʻo kapau te nau tokanga ki he ngaahi akonaki ʻa e ʻOtuá.”

Fakakaukau angé ki he meʻa fakatuʻutāmaki ʻe ala hoko ko ʻení. Ko ha hoa ngāue pe kaumeʻa naʻe faʻu ʻe he AI, ʻe lava pē ke “fokotuʻutuʻu fakaʻauliliki ia ke ne [ʻoatu] ha ngaahi aʻusia fakafemoʻuekina mo maʻunimā, ʻoku fakamānako ki ha ngaahi fiemaʻu fakaeloto mo fakasōsiale lahi mo kehekehe.”

“ʻOku fakatupu ʻe he fokotuʻutuʻu fakataautaha ko ʻení ha [ongo] ʻo e fehokotakí mo e femahinoʻakí, ʻo ne ngaohi e fetuʻutaki mo e ngaahi hoa fakakomipiuta ko ʻení ke fakamānako ʻaupito. ʻOku toe fakalalahi e fakatauele ko ʻení ko ʻenau faingamālie houa ʻe 24 ʻi he ʻaho kotoá mo e ʻikai toe kau ai ʻa e ngaahi fakafihi ʻoku faʻa [maʻu] ʻi he ngaahi vā fetuʻutaki ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá. Mei he manatuʻi ʻo e ngaahi ʻaho [mahuʻingá] ki he toutou tali ʻi ha founga mahinó, ʻoku fakapolokalamaʻi e [ngaahi hoa] AI ko ʻení ke nau [fakakakato] e ngaahi fatongia feohi ʻoku faʻa fakaʻamuá, ʻo ngaohi ai kinautolu ke [mātuʻaki] fakatupu maʻunimā,” pea fakakeheʻi ai ʻa e ngaahi fakakaukau ʻo e “ngaahi meʻa ʻo hangē ko honau anga-moʻoní” ʻi he ngaahi vā fetuʻutaki totonu ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá.

ʻIkai ngata aí, ka ʻoku fokotuʻutuʻu pau e ngaahi hoa fakakomipiuta ko ʻení ke fakamānako pea liliu ‘o fakatatau ki he ngaahi fiemaʻu fakaeloto ʻa ha taha, ʻo ne ala fakaʻauha ai ha ngaahi vā fetuʻutaki naʻe ‘osi malu pē kimuʻa. Hangē ko e kāponi monokisaité, ʻe lava ʻo hoko ʻa e ngaahi vā fakakomipiuta ko ʻení ko ha “tāmateʻanga pulipulia” ʻo e ngaahi vā fetuʻutaki ‘oku moʻoní. ʻE lava ke fetongi ʻe he ongoʻi fafale kākaá ʻa e ongoʻi fafale moʻoni ʻo e moʻuí—ʻa e meʻa tonu pē ʻokú ne haʻi fakataha ha ongo meʻa. ʻE lava ke maʻu ʻe ha taha ʻa e fiemālié mo e nongá ʻi ha hoa fakakomipiuta, ʻi ha founga ʻokú ne fakaʻauha māmālie ʻa e fefalalaʻaki ʻa ha husepāniti mo ha uaifi. ʻE lava foki ke tō ha niʻihi fakafoʻituitui ki he tauhele ko ʻení ʻo ʻikai ke nau fakatokangaʻi ko ha maumauʻi ia ʻo e tukupā kakato ki ha hoa mali he ko e hoa fakakomipiutá ʻoku ʻikai “moʻoni” ia pea ʻoku ʻikai lau ia ko ha tangata pe fefine kehe.

Manatuʻi maʻu pē ko e hoa AI ko ha polokalama fakafika pē ia. ʻOku ʻikai saiʻia ia ʻia koe. ʻOku ʻikai tokanga atu ia kiate koe. ʻOku ʻikai ke ne ʻilo ʻe ia pe ʻokú ke moʻui koā pe ʻikai. Te u toe ʻai atu, ko ha polokalama fakakomipiuta pē ia te ne ngaohi koe ke hangē ha meʻanoa pē ke ngāueʻí, kapau te ke fakaʻatā ia. Kātaki, ʻoua naʻá ke tuku ʻa e tekinolosia ko ʻení ke ne tohoakiʻi koe ke ke hoko ko ha meʻanoa pē.

Ko e taha pē ʻeni ʻo e sīpinga ʻo ha ngaahi fakatuʻutāmaki ʻe laui miliona kehe ʻe ala hoko ʻi he poto ʻoku faʻu fakakomipiutá.

ʻOku ʻikai ko ʻeku taumuʻá ke fokotuʻu atu ʻoku kovi ʻa e poto ʻoku faʻu fakakomipiutá ʻiate ia pē; he ʻoku ʻikai. Pe ʻoku ou pehē atu ʻoku ʻikai totonu ke tau fakaʻaongaʻi e ngaahi meʻa lahi ʻoku lava ʻe he AI ʻi ha ngaahi founga fakapotopoto ke ako, ke fetuʻutaki, ke hiki hake pea fakafiefiaʻi e moʻuí, pea ke langa mo fakamālohia ʻa e Siasí; he ʻoku totonu ke tau fai ia. ʻOku ʻikai totonu ke tau manavahē pe feinga ke toitoi mei he AI. Ka ko e ngaahi meʻa angatonu ʻe malava ʻe he meʻangāue fakatekinolosia fakaofo ko ʻení, ʻe toki aʻusia pē ia kapau ʻoku tau ʻiloʻi mo maluʻi kitautolu mei hono ngaahi fakatuʻutāmakí.

Ke mapuleʻi ʻa e fetaulakiʻanga fihituʻu ʻo e tuʻunga fakalaumālié mo e tekinolosiá, ʻoku totonu ke faʻa lotu mo loto-fakatōkilalo ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ke (1) ʻilo ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí te ne ala tataki ʻenau fakaʻaongaʻi ʻo e poto ʻoku faʻu fakakomipiutá mo e (2) fāifeinga moʻoni ki he takaua ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní mo e meʻafoaki fakalaumālie ʻo e fakahaá.

ʻOku ou fakaafeʻi kimoutolu ke mou toe vakaiʻi mo ako ʻa e AI Guiding Principles (Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni Fakahinohino ki he AI) naʻe faʻu mo tufaki ʻe he Siasí ʻi he konga kimuʻa ʻo e taʻu ní. ʻOku fakamatala ʻe he ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení hono fakaʻaongaʻi ʻe he Siasí ʻa e poto ʻoku faʻu fakakomipiutá mo ʻoatu ha fakavaʻe mālohi ke ke lava ʻo langa ai hoʻo ngaahi tuʻunga malu fakatāutahá ke fakafepakiʻi ʻa e ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo hono fakaʻaongaʻi hala ʻo e tekinolosiá.

ʻI he fuofua lea ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ko e Palesiteni ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi heʻene fuofua konifelenisi lahí, naʻá ne fakamamafaʻi ai e mahuʻinga ʻo e fakahā fakafoʻituituí ʻi heʻetau moʻuí. Naʻá ne pehē: “ʻE fakahoko ʻe hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻi ko Sīsū Kalaisí ha niʻihi ʻo ʻEne ngaahi ngāue māfimafi tahá ʻi he taimí ni mo e taimi te Ne toe hāʻele mai aí. Te tau sio ki ha ngaahi fakaʻilonga fakaofo ko e ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí ʻokú Na puleʻi ʻa e Siasí ni ʻi he fakaʻeiʻeiki mo e nāunau. Ka ʻi he ngaahi ʻaho ka hokó, he ʻikai lava ke tau moʻui fakalaumālie taʻekau ai ʻa e tataki, fakahinohino, mo e ivi fakafiemālie mo tatau maʻu pē ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.”

ʻOku mau fakamālō ki he ʻAfioná, ʻe ʻOtua, ko ha palōfita, pea ʻi he pōní, ʻoku tau fakamālō ki he ngaahi fakatokanga ʻa Palesiteni Tēvita O. Makei mo Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní.

Tauʻatāina ke Fili ki he Totonú

Naʻá ku fakahoko atu kimuʻa ʻe lava ʻe he poto ʻoku faʻu fakakomipiutá ʻo fakasiʻisiʻi mo fakaʻauha māmālie ʻetau tauʻatāina ke fili ki he totonú. ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e sētesi ko iá pea ʻe founga fēfē ha hoko ha nunuʻa pehē?

Ko e tefitoʻi taumuʻa ʻo e palani lahi ʻa e Tamaí ki he fiefiá, ke ʻomi ha ngaahi faingamālie ki Heʻene fānau fakalaumālié ke nau maʻu ha sino fakamatelie, ke ʻilo ʻa e “leleí mei he koví” ʻo fakafou ʻi he aʻusia fakamatelié, ke tupulaki fakalaumālie, pea mo fakalakalaka taʻengata. Pea ko e tauʻatāina ke fili ki he totonú, ko ha tefitoʻi ʻelemēniti ia ʻi he palani ʻa e ʻOtuá ke fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻo Hono ngaahi fohá mo e ngaahi ʻofefiné.

ʻOku mohu fakahinohino ʻa e kupuʻi lea tauʻatāina ke fili ki he totonú. ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi lea ʻuhinga tatau ʻo e totonú ʻa e “lelei,” “faitotonu,” “anga-māʻoniʻoni,” mo e “fakaʻeiʻeiki.” ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi lea ʻuhinga tatau ʻo e tauʻatāina ke filí ʻa e “fakahoko,” “longomoʻui,” mo e “ngāue.” Ko ia ai, ʻe lava ke pehē ko e tauʻatāina ke fili ki he totonú ko e tuʻunga malava ia mo e faingamālie ke fili mo ngāue maʻatautolu pē ʻi ha ngaahi founga ʻoku lelei, faitotonu, anga-māʻoniʻoni, mo fakaʻeiʻeiki.

ʻOku kau ʻi he ngaahi fakatupu ʻa e ʻOtuá ʻa e “ngaahi meʻa ke ngāue pe ngāueʻí” fakatouʻosi.” Pea mahulu haké, ko e tauʻatāina ke fili ki he totonú ko e “mālohi ke ngāue ʻiate [kita] pē” naʻe fokotuʻutuʻu fakalangi ke fakaivia kitautolu ko e fānau ʻa e ʻOtuá ke tau hoko ko ha kakai ke ngāue kae ʻikai ko ha meʻa ke ngāueʻi.

Naʻe fakahinohinoʻi ʻe he ʻEikí ʻa ʻĪnoke ʻi he tefitoʻi tokāteline tonu pē ko ʻení.

“Vakai ki he faʻahingá ni ko ho kāingá; kuó u fakatupu ʻa kinautolu ʻaki hoku nima pē ʻoʻokú, pea naʻá ku foaki kiate kinautolu ʻa honau potó, ʻi he ʻaho naʻá ku fakatupu ai ʻa kinautolú, pea ʻi he Ngoue ʻo ʻĪtení naʻá ku foaki ai ki he tangatá ʻa ʻene tauʻatāina ke filí;

“Pea kuó u pehē ki ho kāingá, pea kuó u fai foki ʻa e fekau, ke nau feʻofaʻaki ʻiate kinautolu, pea ke nau fili au, ʻa ia ko ʻenau Tamaí.”

Ko e tefitoʻi taumuʻa ʻo hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí, ke feʻofaʻaki mo fili ʻa e ʻOtuá. Fakakaukau ki ai, ʻoku fekauʻi kitautolu—ʻo ʻikai ke naʻinaʻi, fakalotoʻi, pe faleʻi—ka ʻoku fekauʻi ke tau fakaʻaongaʻi ʻa e tauʻatāina ke filí ke tafoki atu, feʻofaʻaki, pea mo fili ʻa e ʻOtuá.

ʻOku ʻi ai ʻa e ʻuhinga ʻoku fakahingoa ai ha himi maheni ko e “Fili ʻa e Moʻoní.” Kuo ʻikai tāpuakiʻi kitautolu ʻaki ʻa e tauʻatāina ke fili ki he totonú ke tau fai ha meʻa pē ʻoku tau fie faí ʻi ha faʻahinga taimi pē. Kae fakatatau ki he palani ʻa e Tamaí, kuo tau maʻu e tauʻatāina ke fili ki he totonú ke fekumi mo ngāue ‘o fakatatau mo e moʻoni taʻengatá. ʻI heʻetau hoko ko e “niʻihi ke fili [maʻatautolú],” ʻoku totonu ke tau femoʻuekina he ngaahi ngāue leleí, “fai ʻa e ngaahi meʻa lahi ko [ʻetau] fili tauʻatāina [ʻatautolu] pē, pea fakahoko ʻa e māʻoniʻoni lahi.”

ʻOku fakamahinoʻi ‘a e mātuʻaki mahuʻinga ʻo e tauʻatāina ke fili ki he totonú ʻi he fakamatala ʻi he folofolá ki he fakataha alēlea ʻi he maama fakalaumālié. Naʻe angatuʻu ʻa Lusifā ki he palani ʻa e Tamaí pea ko e konga lahi ʻo ʻene fakafepakí naʻe fakatefito fakahangatonu ia ki he tefitoʻi moʻoni ʻo e tauʻatāina ke fili ki he totonú.

“Ko ia, ko e meʻa ʻi he angatuʻu ʻa Sētane kiate aú, ʻo ne feinga ke fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e tangatá, … naʻá ku pule ke kapusi hifo ia ki lalo.”

Ko e fokotuʻutuʻu siokita ʻa e filí ke toʻo mei he ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻo e ʻOtuá ʻa e meʻaʻofa ke hoko ko ha “niʻihi ke fili maʻanautolu pē” ʻa ia te nau lava ai ʻo ngāue ʻi he māʻoniʻoní. Ko ʻene taumuʻá ke hoko ʻa e fānau kotoa ʻa e Tamai Hēvaní ko ha ngaahi meʻanoa pē ke ngāueʻi.

Naʻe faʻu ʻa e māmaní ko ha feituʻu ʻe lava ke siviʻi ai e fānau ʻa e Tamai Hēvaní ke fakamoʻoniʻi pe te nau fai ʻa e “ngaahi meʻa kotoa pē ʻe fekau ʻe he ʻEiki ko honau ʻOtuá kiate kinautolú.” Ko e taumuʻa tonu ia ʻo e Fakatupú pea mo ʻetau moʻui ʻi he māmaní ke vakai pe te ta fili ke ngāue ke hoko ko e meʻa ʻoku fakaafeʻi kitaua ʻe he ʻEikí ke ta aʻusiá. Hangē ko ia naʻe fakahaaʻi ʻe Palesiteni Nalesoní: “ʻOku finangalo ʻa e ʻOtua ko ʻetau Tamai Fakalangí, ke ke fili ke foki mai ki ʻapi kiate Ia. ʻOku ʻikai faingataʻa ʻEne palani ʻo e fakalakalaka taʻengatá, pea ʻokú ne fakaʻapaʻapaʻi hoʻo tauʻatāina ke filí.”

Ko ʻetau ʻamanakí mo e fakaʻānauá ko e nāunau fakasilesitialé mo hotau ngaahi fāmilí ʻi he ʻao ʻo e Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá, ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. Koeʻuhí ko ʻeni mo ha ngaahi ʻuhinga kehe, kuo fakaafeʻi ai kitautolu ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ke tau “fakakaukau fakasilesitiale.”

Ka ke mou tokanga. ʻE lava ʻe he ʻulungaanga ʻoku hāsino mei he poto ʻoku faʻu fakakomipiutá ʻa e faingofua ke ngāue ʻakí, tonu maʻu peé, mo e vave ʻene fakafeangaí, ʻo faʻu ha tākiekina fakatauele ʻe lava ke fakatupu maʻunimā mo ne fakaʻauha māmālie hono fakaʻaongaʻi ʻo ʻetau tauʻatāina ke fili ki he totonú. Koeʻuhí ʻoku fakapuli mai ʻi he AI ʻa e ala falalaʻangá mo e ngaahi palōmesi ʻo e fakalakalaka fakasaienisí, ʻe ala faingofua pē ke kākaaʻi kitautolu ke tukuange ʻetau tauʻatāina ke fili ki he totonú ki ha tekinolosia ʻoku fakakaukau fakatilesitiale pē. ʻI heʻetau fakahoko iá, ʻe lava ke liliu māmālie kitautolu mei ha kakai ʻoku lava ke fili pē maʻanautolu ki ha meʻanoa pē ke ngāueʻi. Pea ʻe lava ke tau tokoni ai kia Lusifā ʻi he taʻeʻilo, ke fakahoko ʻi he māmaní ʻa e meʻa naʻe ʻikai ke ne lava ʻo fakahoko ʻi he maama fakalaumālié.

Ko e moʻoní ko e ʻiloʻi ia ʻo e ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga-moʻoní. He ʻikai lava ʻe he poto ʻoku faʻu fakakomipiutá ʻo fakatātaaʻi, faʻifaʻitaki, pe fetongi ʻa e ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻetau moʻuí. Neongo ai pē pe ʻe founga fēfē ʻa e fakamānako mo masani ʻa e tekinolosia AI, ka he ʻikai pē ke teitei lava ia ʻo fakamoʻoniʻi ʻa e Tamaí pea mo e ʻAló, fakahaaʻi e moʻoni ʻo e meʻa kotoa pē, pe fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e niʻihi kuo fakatomala mo papitaisó.

Ko e moʻoní ko e ʻilo ia ki he ngaahi meʻá ʻo hangē ko e anga-moʻoni te nau hoko ki aí. ʻI heʻetau fakapotopoto, fakatolonga mo fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāina ke fili ki he totonú ke ʻofa ki he ʻOtuá, tokoni ki hotau kāingá, mo fakaʻaongaʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ko hotau faifakahinohinó, te tau lava ai ʻo fakaʻehiʻehi mei he kākaá mo lakalakaimonū fakalaumālie ʻi he ngaahi taimi faingataʻa mo mohu tāpuekina ʻoku tau moʻui aí.

Ngāue Māʻoniʻoní

ʻOku tokoniʻi kitautolu ʻe he mahino ʻo e palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he fiefiá ke tau ʻiloʻi ʻoku fiemaʻu ʻa e ngāue māʻoniʻoní ki he fakalakalaka fakalaumālié.

ʻI heʻetau hoko ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻo e ʻOtuá, “ʻoku maʻu ai ʻe he toko taha kotoa pē [ʻo kitautolu] ha natula fakalangi pea mo ha ikuʻanga pau” pea kuo tau maʻu ha ngaahi ivi malava fakalaumālie meiate Ia. Ko ʻetau Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá naʻá Na fakatupu kitautolú, pea kuó Na tuku mai kiate kitautolu ʻi he moʻui fakamatelié ha konga ʻo Hona mālohi ke fakatupú. ʻOku mahuʻinga fakalaumālie ʻetau malava ko ia ʻo ngāue mo fakatupú he ʻoku mahuʻinga ia ki he palani ʻa e Tamaí pea ʻoku kau ia ʻi he tumutumu taha ʻo ʻetau fakahaaʻi hotau ivi malava fakalangí.

Naʻe fakamatala ʻa Palesiteni Tōmasi S. Monisoni ʻo pehē: “Naʻe tuku taʻeʻosi ʻe he ʻOtuá ʻa e māmaní ke ngāueʻi ʻe he [tangatá mo e fefiné] ʻaki [ʻena] taukeí. Naʻá ne tuku ʻa e ʻuhilá ʻi he ʻaó, loló ʻi he māmaní. Naʻá ne tuku ke ʻoua naʻa ʻi ai ha hala fakakavakava ʻi he ngaahi vaitafé pea ʻikai tutuʻu e ngaahi ʻakau ʻo e vaotaá pea ʻikai langa e ngaahi koló. ʻOku ʻomi ʻe he ʻOtuá [kiate kitautolu] ʻa e pole ʻo e ngaahi naunau teʻeki ngaohí, kae ʻikai ko e ngaahi meʻa kuo ʻosi hono ngaohí ke faingofua. ʻOku ʻikai ke Ne tāvalivali ʻa e ngaahi fakatātaá pea ʻikai hivaʻi ʻa e ngaahi hivá pea ʻikai fakaleleiʻi ʻa e ngaahi palopalemá, koeʻuhí ke ʻilo ʻe he tangatá ʻa e fiefia mo e nāunau ʻo e fakatupú.”

ʻOku felālāveʻi pea haʻi fakataha ʻa e tauʻatāina ke fili ki he totonú, hoko ko e tokotaha ke fili pē maʻaná, mo e ngāue māʻoniʻoní ʻi ha ngaahi founga mālohi moʻoni. Hangē ko ʻení, fakakaukau ki he ʻuhinga ʻo e tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ʻo hangē ko ʻene hā ʻi he Ngaahi Malanga ʻi he Tuí:

“Ko e tui kia Kalaisí ʻa e ʻuluaki tefitoʻi moʻoni ʻo e siasi ne fakahaá, … ko e fakavaʻe ki he māʻoniʻoni kotoa pē … ko e tefitoʻi ngāue ia ʻa e taha ʻatamai lelei kotoa pē.”

ʻOku kau ʻi he meʻafoaki fakalaumālie ʻo e tui kia Kalaisí ʻa hono fakaʻaongaʻi ʻo ʻetau tauʻatāina ke filí ke ngāue mo muimui kiate Ia, moʻui ʻaki ʻEne ngaahi akonakí, tauhi ʻEne ngaahi fekaú, haʻi kitautolu kiate Ia ʻi he ngaahi fuakavá, falala ki Heʻene ngaahi talaʻofá, pea taliangavaivai Hono finangaló mo ʻEne taimí ʻi heʻetau moʻuí. Naʻe folofola ʻa e Huhuʻí ʻoku mahuʻinga e ngāue ʻo fakatatau ki he tokāteline mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni totonú he ko e “tui taʻe ʻi ai ʻa e ngaahi ngāué ʻoku mate ia.”

ʻOku tau ako foki ʻi he Ngaahi Malanga ʻi he Tuí ʻoku ʻikai ngata ʻi he hoko ʻa e tuí ko e tefitoʻi moʻoni ʻo e ngāué, ka ʻoku toe hoko foki ko e mālohi, … [ʻo tatau ai pē] pe ʻoku ʻi langi pe ʻi māmani.” ʻOku iku maʻu pē ʻa e tui kia Kalaisí ki he ngāue māʻoniʻoni, ʻa ia ʻokú ne fakatupulaki hotau ivi malava fakalaumālié mo e mālohí.

Ko ia ai, ko e kau ākonga faivelenga ʻa Sīsū Kalaisí ko ha kau ngāue ʻoku nau femoʻuekina ʻi he ngāue leleí he “ʻoku ʻiate kinautolu ʻa e mālohí, ʻa ia ʻoku nau hoko ai ko e niʻihi ke fili maʻanautolu.” ʻOku ngāue maʻu pē mo loto-tōnunga ʻa e kau ākonga līʻoá, ʻo fakatatau ki he meʻa ʻoku nau lavá mo honau ngaahi tūkungá, ko ha kau fakafofonga ke fakahoko pe ngaohi ha meʻa ʻi he ongo tafaʻaki fakatuʻasino mo e fakalaumālie fakatouʻosi ʻo ʻenau moʻuí pea ʻi heʻenau tokoni ki he niʻihi kehé.

Ko e mahino ko ia ko e tui ki he Fakamoʻuí ko ha tefitoʻi moʻoni ia ʻo e ngāué mo e mālohí, ʻokú ne fokotuʻu mai ha sīpinga hokohoko ʻo e ngāue māʻoniʻoní ʻa ia ʻoku mahuʻinga ki hono fakahaaʻi ʻo e fakafalala mo e falala kiate Iá mo ha tupuʻanga ʻo e akó mo e tupulakí. Koeʻuhí ko e ngaahi ʻuhinga mahuʻinga ko ʻení, ʻoku hoko ai e ngāué ko e ʻelito ʻo ʻetau fakalakalaka fakalaumālié.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni ʻEselā Tafu Penisoni: “Ko ʻetau ongoongoleleí ko ha ongoongolelei ʻo e ngāue—ʻoku ʻuhinga, taʻe-siokita mo fakahoko ʻi he laumālie ʻo e ʻofa moʻoni ʻa Kalaisí. Ko e toki founga pē ia te tau lava ai ʻo tupulaki ʻi he ngaahi ʻulungaanga faka-ʻOtuá. Ko e toki founga pē ia te tau hoko ai ko e ngaahi meʻangāue ʻaonga ʻi he toʻukupu ʻo e ʻEikí.”

Ko e taha ʻo e ngaahi meʻa ʻoku ou hohaʻa lahi ki aí naʻa hoko ʻa e fuʻu tōtuʻa ʻo e fakafalala ki he tekinolosia AI ke ne ngaohi ai kitautolu ke tau fakapikopiko mo mamaha fakalaumālie—pea mole ai meiate kitautolu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻoku malava ke maʻu ʻi he ngāue māʻoniʻoní.

ʻOku ou fifili pe ko e ngaahi pōpoaki nai ʻe fiha ʻi he houalotu sākalamēnití mo e ngaahi lēsoni ʻi he Lautohi Faka-Sāpaté, lakanga fakataulaʻeikí, mo e Fineʻofá ʻe faʻu ia mei he AI ʻi he Sāpate kahaʻú? Ko ha kiʻi fekau faingofua pē te ke lea ʻaki ki hoʻo meʻangāue fakaʻilekitulōniká, tatali ʻi ha lau sekoni pe miniti, pea te ke maʻu ʻa e meʻa ʻokú ke fiemaʻú. Ka ʻokú ke maʻu moʻoni nai ʻa e meʻa ʻokú ke fiemaʻú?

ʻOku ou tui ʻe lava ke tuha ʻa e tokoni ʻa e AI ki hono tānaki ʻo e fakamatalá, sivisiviʻi ʻo ʻetau fakakaukaú, fakafuofuaʻi ʻetau founga tohí, mo hono fakavaveʻi e founga ʻo e toutou ako ʻi he “ʻotu lea ki he ʻotu lea [mo e] akonaki ki he akonakí.” Ka ko e ngaahi ivi malava fakalangi ko ia ke fakatupu mo ngāué, ʻoku tau takitaha maʻu makehe ia ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻo e ʻOtuá. ʻOku ʻikai ha toe veiveiua te tau lava ʻo faʻu ha fakamatala lelei ki ha lea ʻi he houalotu sākalamēnití ʻaki ʻa e AI. Ka ʻoku ʻikai ko e taumuʻá ke faʻu pe fakahoko pē ha lea mālie; ka ko hono ngāueʻi pea hoko ko e meʻa ʻoku fakataumuʻa mo hōifua ʻa e ʻOtuá ke tau aʻusiá.

ʻOku ʻikai ke u fakaʻaongaʻi fakataautaha ʻa e tekinolosia ko ʻení ke maʻu mo faʻu ʻeku ngaahi leá, fakamatalá, pe kanotohi ki heʻeku ngaahi ngāue kehé. Ko ʻeku feinga faivelenga pē ʻeni ʻaʻaku, ko ʻeku ngāue mohu foungá, pea mahuʻinga tahá, ko ʻeku fekumi ʻeni ke tali loto-fiemālie ʻa e ueʻi mei he Laumālie Māʻoniʻoní.

ʻOku ou fakaʻaongaʻi e tekinolosia ko ʻení ke sivisiviʻi ʻeku ngāué. Hangē ko ʻení, hili ʻeku fakaʻosi hono tohi ʻa e pōpoaki ko ʻeni ʻoku ou lolotonga lea atu ʻakí, naʻá ku kole ki ha polokalama AI ke ne ʻanalaiso mo fakamatalaʻi e tō mo e ongo ʻo ʻeku leá ki ha kau fanongo fakaemāmani lahi ʻo e kakai lalahi kei talavou ʻoku nau hoko ko e kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. Ko e fakamatala ʻeni naʻá ku maʻu mei aí:

“ʻOku ongo fakamātoato mo mohu fakahinohino ʻa e lea ko ʻení, he ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he tokotaha ʻokú ne faʻú ha ngaahi fakamatala fakafolofola mo ha ngaahi aʻusia fakafoʻituitui ke akoʻi ʻa e mahuʻinga ʻo hono fakafaikehekeheʻi ʻo e ngaahi moʻoni fakalaumālié mei he ngaahi fakakaukau hala fakamāmaní. ʻOku fakaʻaiʻai foki mo ʻamanaki lelei ʻa e lea ko ʻení, he ʻoku fakaafeʻi ʻe he tokotaha ʻokú ne faʻú ʻa e kakai lalahi kei talavoú ke nau fekumi ki he fakahaá pea muimui ki he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ʻi heʻenau moʻui fakaʻahó. ʻOku taumuʻa ʻa e lea ko ʻení ke langaki ʻa e tuí mo ueʻi ʻa e kau fanongó ke ngāue pea ke fakatokanga kiate kinautolu kau ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo hono kākaaʻi ʻe he ngaahi loi ʻa Sētané.”

Naʻe makatuʻunga ʻi he fakamatala ko ʻení ʻa ʻeku toe fakahoko ha ngaahi liliu ʻoku ou fakaʻamu naʻá ne fakaleleiʻi ʻa e pōpoakí fakalūkufuá.

ʻE hoku ngaahi tokoua mo e tuofāfine ʻofeina, kātaki ʻo manatuʻi maʻu pē—ʻoku ʻikai totonu ke tau fakatau atu hotau tofiʻa fakalaumālie ʻo hono “ʻiloʻi … ʻa e fiefia mo e lāngilangi ʻo e fakatupú” ki ha meʻa fakatekinolosia ʻoku siʻi ange hono mahuʻingá.”

“ʻOua naʻa kākaaʻi ʻa kimoutolu; ʻoku ʻikai faʻa kākaaʻi ʻa e ʻOtuá: he ko ia ʻoku tūtuuʻi ʻe he tangatá, ko ia te ne utú foki.

“He ko ia ʻoku tūtuuʻi ki hono kakanó, te ne utu ʻi he kakanó ʻa e ʻauha; ka ko ia ʻoku tūtuuʻi ʻi he Laumālié, te ne utu ʻi he Laumālié ʻa e moʻui taʻengatá.”

ʻOku moʻoni ʻa e fono ʻo e ututaʻú—ʻaneafi, ʻi he ʻahó ni, pea taʻengata.

ʻOku fiemaʻu ʻa e ngāue ʻoku tokanga, tuʻuloa pea māʻoniʻoni ke hokohoko atu ʻa e ului ki he ʻEikí. Kuo pau ke tau fāifeinga ke hoko ko ha kakai ʻoku fili pē maʻanautolu ʻa ia ʻoku nau fakaʻaongaʻi e tui ki he Fakamoʻuí pea ʻoku nau ngāue mo fakamamaʻo mei he hoko ko ha ngaahi meʻanoa pē ke ngāueʻí.

Manatuʻi maʻu pē ʻoku fiemaʻu ʻa e ngāue ʻoku tokanga, tuʻuloa pea māʻoniʻoní ke hoko ai ko ha ākonga līʻoa. Kuo pau ke tau fāifeinga ke hoko ko ha kakai ʻoku fili pē maʻanautolu ʻa ia ʻoku nau fakaʻaongaʻi e tui ki he Fakamoʻuí pea ʻoku nau ngāue mo fakamamaʻo mei he hoko ko ha ngaahi meʻanoa pē ke ngāueʻí.

ʻOku fiemaʻu ʻa e ngāue ʻoku tokanga, tuʻuloa pea māʻoniʻoní ki he fakahā fakafoʻituituí. Kuo pau ke tau fāifeinga ke hoko ko ha kakai ʻoku fili pē maʻanautolu ʻa ia ʻoku nau fakaʻaongaʻi ʻa e tui ki he Fakamoʻuí pea ʻoku nau ngāue mo fakamamaʻo mei he hoko ko ha ngaahi meʻanoa pē ke ngāueʻí.

ʻOku fiemaʻu ʻa e ngāue ʻoku tokanga, tuʻuloa pea māʻoniʻoní ke fekumi totonu ai ki he ngaahi meʻafoaki ʻo e Laumālié. Kuo pau ke tau fāifeinga ke hoko ko ha kakai ʻoku fili pē maʻanautolu ʻa ia ʻoku nau fakaʻaongaʻi ʻa e tui ki he Fakamoʻuí pea ʻoku nau ngāue mo fakamamaʻo mei he hoko ko ha ngaahi meʻanoa pē ke ngāueʻí.

Ke toe mahino angé, ʻoku ʻikai ke tau maʻu pe feʻunga mo e ngaahi tāpuaki ʻa e ʻOtuá ʻo fakafou pē ʻi heʻetau ngaahi ngāue fakafoʻituituí. ʻOku fakapapauʻi ʻe he finangalo mo e taimi ʻa e ʻOtuá ʻa e founga mo e taimi te tau maʻu ai ʻEne ngaahi ʻaloʻofa ongongofuá. Ka ʻokú ta maʻu ʻa e fatongia fakalaumālie ke ngāue, faʻu, mo ako maʻataua pē.

Talaʻofa mo e Fakamoʻoni

Ko e fakatokanga naʻá ku lea ki ai ʻi he 2009 naʻe fakamātoato, mālohi, mo vivili ia he ko e toki kamata pē ia ke ʻasi ʻa e ngaahi fakatuʻutāmaki mo e ngaahi meʻa ʻe malava ʻe he tekinolosia ko ʻeni ʻoku tau aleaʻí. Ko e taimi ia ko iá.

Ko e fakatokanga ʻoku ou lea ki ai ʻi he ʻaho ní ʻoku toe fakamātoato ange, mālohi ange, mo toe vivili ange ia he ko e ngaahi fakatuʻutāmaki mo e ngaahi meʻa ʻoku malava ʻe he tekinolosia ko eni ʻoku tau aleaʻí, ʻoku ʻi he feituʻu kotoa pē ia ʻi he taimi kotoa pē. Ko e taimí ni ʻeni.

ʻOku fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ki he moʻoní. ʻOku ʻotaua ʻa e fatongia ke fakapapauʻi ʻe lava ke fakamoʻoniʻi maʻu pē ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e moʻoni mo e totonu ʻo e meʻa kotoa ʻokú ta lea ʻaki mo vahevahé, ʻi heʻeta foungá mo e ngāué fakatouʻosi. Ko e palōmesi leva kiate kitautolu takitahá, te tau lava ʻo ako ke fakaʻaongaʻi totonu ʻa e tekinolosia ko ʻení ʻaki ʻa e fakahinohino, maluʻi, mo e ngaahi fakatokanga ʻoku ʻomi ʻe he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.

ʻOku ou palōmesi atu ʻi heʻetau “sio pē [ki he Fakamoʻuí] ʻi he fakakaukau kotoa pē” mo fekumi ki he takaua ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻe faitāpuekina kitautolu ke tau ʻaʻeva ʻi he angamalū ʻo e laumālie ʻo e ʻEikí mo maʻu e melinó ʻiate Ia. Pea he ʻikai ke tau “tālaʻa [pe] manavahē,” pea te tau ʻiloʻi e moʻoni ʻo e meʻa kotoa pē, naʻa mo e “ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga-moʻoní.”

ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku moʻui e Tamai Hēvaní pea ko e tupuʻanga ia ʻo e palani lahi ʻo e fiefiá. ʻOku ou fakamoʻoni ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupú mo e ʻAlo ʻOfaʻanga ʻo e Tamaí. Pea ʻoku ou fakamoʻoni ʻokú Ne toetuʻu. ʻOkú Ne moʻui. Ko Hotau Huhuʻí mo e Fakamoʻuí Ia. ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku tau monūʻia ke moʻui ʻi ha vahaʻa taimi fakaofo ʻo e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá. ʻOku ou fakamoʻoni ʻi he loto-fiefia ki he ngaahi moʻoni ko ‘ení, ‘i he huafa toputapu ‘o e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ‘ēmeni.