Akonaki ʻa e Kau Palesitení
Vahe 7: Tauʻatāina ke Filí mo e ʻEkeʻi Meiate Kita ʻa e Meʻa Ke Fai pe Taʻe Faí


“Vahe 7: Tauʻatāina ke Filí mo e ʻEkeʻi Meiate Kita ʻa e Meʻa Ke Fai pe Taʻe Faí,” Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Lāsolo M. Nalesoni (2023)

“Vahe 7,” Ngaahi Akonakí: Lāsolo M. Nalesoni

fāmili ʻoku nau malimali mo kakata

Vahe 7

Tauʻatāina ke Filí mo e ʻEkeʻi Meiate Kita ʻa e Meʻa Ke Fai pe Taʻe Faí

Naʻa tau maʻu ʻa e tauʻatāina ke filí, pe ko e mālohi ke filí, ʻi heʻetau hoko ko e fānau fakalaumālie ʻa hotau Tupuʻangá, kimuʻa pea ʻi ai ʻa e māmaní. Ko ha meʻafoaki ia mei he ʻOtuá, ʻoku meimei mahuʻinga tatau pē mo e moʻuí.

Mei he Moʻui ʻa Lāsolo M. Nalesoní

Hili pē ha taimi nounou mei hono fakanofo ʻo Lāsolo M. Nalesoni ko e Palesiteni ʻo e Siasí, naʻe fehuʻi kia Uenitī pe ko e hā naʻá ne fiemaʻu ke ʻilo ʻe he māmaní fekauʻaki mo iá.

“Naʻá ne tali taʻe toe momou, ʻʻOkú ne maʻu ha fakahā.’ Hili haʻane kiʻi fakalongo taimi siʻi, naʻá ne toe pehē mai, ʻPea hangē ko e angaʻofa ʻoku mou fakakaukau mai ʻokú ne maʻú, ʻokú ne angaʻofa lahi ange ai.’

“Hili haʻane toe fakakaukau ki ai, naʻá ne toe tānaki mai mo ha meʻa kehe: ʻʻOku fakaʻapaʻapaʻi lahi ʻe hoku husepānití ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e niʻihi kehé. Ko e sīpinga moʻoni ia ʻo e ngaahi lea ʻi he himi “[ʻIloʻi ʻEni, ʻOku Tauʻatāina ʻa e Laumālie Kotoa Pē.]” ʻOku kātoi ʻe he fakaleá ni ʻa e meʻa kotoa pē: “[Te Ne ui, fakalotoʻi, fakatonutonu, Pea foaki tāpuaki ʻi he potó, ʻofa, mo e maama, Ke angalelei mo angaʻofa ʻi ha ngaahi founga taʻe-hano-tatau, ʻIkai teitei fakakouna e ʻatamai ʻo e tangatá.]” Ko Lāsolo M. Nalesoni ia.’”

Ngaahi Akonaki ʻa Lāsolo M. Nalesoní

Ko e tauʻatāina ke filí ko ha meʻaʻofa ia mei he ʻOtuá

Naʻa tau maʻu ʻa e tauʻatāina ke filí, pe ko e mālohi ke filí, ʻi heʻetau hoko ko e fānau fakalaumālie ʻa hotau Tupuʻangá, kimuʻa pea ʻi ai ʻa e māmaní [vakai, ʻAlamā 13:3]. Ko ha meʻafoaki ia mei he ʻOtuá, ʻoku meimei mahuʻinga tatau pē mo e moʻuí.

Naʻe maʻu ʻe he kakai matelié ha meʻaʻofa naʻe meimei mahuʻinga tatau pē mo e moʻuí ʻi he taimi naʻe fakateunga ai ʻe he ʻOtuá ʻa e tangatá ʻaki ha faingamālie ke fili hono hala ʻi he moʻuí. ʻOku tau fili pe ko hai ʻoku tau fakafanongo ki aí. ʻOku tau tauʻatāina ke fili ʻa e meʻa te tau ala tui ki ai mo aʻusiá. …

Naʻa mo e moʻui ʻi he maama fakalaumālié, ʻi hono fokotuʻutuʻu ʻo e palani ʻo e fakamoʻuí pea fakakaukauʻi ʻa māmani maʻá e tangatá, naʻe kei paotoloaki pē ʻa e tauʻatāina ke filí. Naʻe folofola hotau Fakatupú kau kiate kitautolu, “Pea te tau siviʻi ʻa kinautolu ʻi he meʻá ni, ke vakai pe te nau fai ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻe fekau ʻe he ʻEiki ko honau ʻOtuá kiate kinautolú” (ʻĒpalahame 3:25).

Ngaahi Fehuʻi ke Akó

Ko e hā e fatongia ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi he palani ʻo e fakamoʻui ʻa e ʻOtuá? Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai kiate koe ʻa e tauʻatāina ke filí?

Ko ha tefitoʻi ʻuhinga ki he moʻui fakamatelié ke siviʻi e founga te tau fakaʻaongaʻi ai ʻetau tauʻatāina ke filí

16:13

Kimuʻa pea fāʻeleʻi kitautolú, naʻa tau nofo ko ha fānau fakalaumālie mo ʻetau Tamai Hēvaní. Naʻa tau nofo ʻamanaki fiefia ai ki ha faingamālie ke haʻu ki māmani ʻo maʻu ha sino fakamatelie. Naʻa tau fiemaʻu ʻi he ʻilo pau ʻa e ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo e moʻui fakamatelié, ʻa ia te ne fakaʻatā hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí mo e haʻisiá. “ʻE hoko ʻa e moʻuí ni ko ha tuʻunga ʻahiʻahiʻanga; ko ha taimi ke teuteu ai ke feʻiloaki mo e ʻOtuá.” (ʻAlamā 12:24.)

16:30

Ko e hā ʻokú ke ʻi heni ai ʻi māmaní? Ko e taha ʻo e ngaahi ʻuhinga mahuʻinga tahá ke maʻu ha sino fakamatelie. Ko ha ʻuhinga ʻe taha ke siviʻi—ke aʻusia ʻa e moʻui fakamatelié—ke fakapapauʻi ʻa e meʻa te ke fai ʻi he ngaahi faingamālie faingataʻa ʻo e moʻuí. ʻOku fiemaʻu ʻe he ngaahi faingamālie ko iá ke ke fai ha ngaahi fili, pea ʻoku makatuʻunga hoʻo ngaahi filí ʻi he tauʻatāina ke filí. Ko ia ai, ko ha tefitoʻi ʻuhinga ki hoʻo moʻui fakamatelié ke siviʻi ʻa e founga te ke fakaʻaongaʻi ai hoʻo tauʻatāina ke filí. (Vakai, 2 Nīfai 2:15, 25.)

Ko e tauʻatāina ke filí ko ha meʻaʻofa fakalangi ia kiate koe. ʻOkú ke tauʻatāina ke fili ʻa e tuʻunga te ke ʻi aí mo e meʻa te ke faí. Pea ʻoku ʻikai te ke tuenoa. Ko ha faingamālie ʻa e fealeaʻaki mo hoʻo mātuʻá ʻi ha faʻahinga taʻu motuʻa pē. ʻOku ʻomi ʻe he lotú ha fetuʻutaki mo hoʻo Tamai Hēvaní mo fakaafeʻi mai e ngaahi ueʻi ʻo e fakahā fakatāutahá. Pea ʻi ha ngaahi tūkunga ʻe niʻihi, ʻe ala fiemaʻu ke ke talatalaifale mo e kau ʻetivaisa fakapalōfesinalé pea mo hoʻo kau taki fakalotofonua ʻi he Siasí, tautautefito kapau kuo pau ke ke fai ha ngaahi fili faingataʻa.

16:58

ʻOku tau maʻu mei ʻa e fakahinohino ʻoku tau fiemaʻú? ʻOku tau tafoki kiate Ia ʻokú Ne ʻafioʻi lelei taha kitautolú—ʻa hotau Tupuʻangá. Naʻá Ne fakaʻatā ke tau haʻu ki māmani mo e tauʻatāina ke fili hotau halá. ʻI Heʻene ʻofa lahí, naʻe ʻikai ke Ne tukunoaʻi kitautolu. Naʻá Ne ʻomi ha fakahinohino—ko ha mape hala fakalaumālie—ke tokoni ke tau aʻusia ha lavameʻa ʻi heʻetau fonongá. ʻOku mau ui ʻa e fakahinohino ko iá ko e ngaahi folofola ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he Siasí, ʻoku ui peheé koeʻuhí ʻoku faʻu ʻe he Tohi Tapú, Tohi ʻa Molomoná, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, pea mo e Mataʻitofe Mahuʻingá—ʻa e ngaahi sīpinga ʻoku totonu ke tau moʻui ʻakí. ʻOku nau hoko ko ha sīpinga maʻuʻanga fakamatalá, ʻo hangē ko e ngaahi sīpinga ʻo e taimí, lau ʻo e mamafá, mo e ngaahi sīpinga ʻo hono lau ʻo ha meʻa ʻa ia ʻoku angamaheni ki hono fakaʻaongaʻí.

Ke aʻusia ʻetau taumuʻa ʻo e moʻui taʻengatá, ʻoku fiemaʻu ke tau muimui ki he ngaahi akonaki ʻi he ngaahi folofola ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he Siasí mo e ngaahi fakahā kehe ʻoku maʻu mei he kau palōfita ʻa e ʻOtuá.

ʻI he maama fakalaumālié, naʻá ke tuʻu ʻi he tafaʻaki ʻo Sīsū Kalaisí lolotonga e Tau ʻi he Langí. Ka ko ʻeni ʻoku hoko atu ʻa e fepaki ʻi he ngaahi mālohi ʻo e leleí mo e koví ʻi māmani. ʻOku moʻoni ia! Ko e fepaki ko ia ʻoku tau lolotonga kau ki aí ʻoku ʻi he vahaʻa ia ʻo e ngaahi mālohi ʻo e leleí mo e ngaahi mālohi ʻo e koví. ʻOku ʻi he tafaʻaki ʻa e ʻOtuá ʻa Sīsū Kalaisi, naʻe tomuʻa fakanofo ko e Fakamoʻui ʻo e māmaní [vakai, 1 Nīfai 10:4]. ʻOku ʻi he tafaʻaki ʻe tahá ʻa Sētane—ko ha taha fakafepaki, ko ha taha fakaʻauha ʻo e tauʻatāina ke filí [vakai, Mōsese 4:3].

ʻOku fakaʻatā ʻe he palani ʻa e ʻOtuá ke ʻahiʻahiʻi koe ʻe he filí koeʻuhí ke ke lava ʻo ngāue ʻaki, ʻi he matelié ni, hoʻo tauʻatāina ke filí ke fili ʻa e leleí kae ʻikai ko e koví, ke ke fili ke fakatomala, ke ke fili ke haʻu kia Sīsū Kalaisi pea tui ki Heʻene ngaahi akonakí mo muimui Heʻene sīpingá. Ko ha falala kāfakafa mo lahi fau ia!

ʻOku fakamatalaʻi mahino hoʻo tauʻatāina ke filí ʻi he Tohi ʻa Molomoná: “ʻOku tauʻatāina ʻa e tangatá ʻo fakatatau ki he kakanó. … Pea ʻoku nau tauʻatāina ke fili ʻa e tauʻatāiná mo e moʻui taʻengatá … pe fili ʻa e pōpulá mo e maté, ʻi heʻenau pōpula mo moʻulaloa ki he mālohi ʻo e tēvoló; he ʻokú ne feinga ke mamahi ʻa e tangata kotoa pē ʻo hangē pē ko iá” [2 Nīfai 2:27]. Ko e hā e meʻa te ke filí?

ʻOku pehē ʻi ha veesi ʻe taha “kuo teʻeki ai hoko ʻa e fai angahalá ko e fiefia” [ʻAlamā 41:10]. Kuo feinga ha tokolahi … ke fakafepakiʻi e foʻi moʻoni ko iá pea kuo ʻikai ola lelei he taimi kotoa pē.

ʻOku mātuʻaki mahuʻinga hoʻo tauʻatāina ke ngāue pē maʻaú ki hoʻo fakalakalaka taʻengata mo fiefiá, pea ʻoku ngāue ʻaki ai ʻe he filí ha ivi lahi fau ke holoki ia. Ko e moʻoni ko Sētané ko ha tokotaha taʻe-faʻa-manonga, ʻa ia ko hono ʻuhingá ʻoku ʻikai ke ne mamohe. Kuo aʻusia ia ʻe hamou tokolahi! …

Te ke fokotuʻu nai ha ngaahi meʻa mahuʻinga ke tokoni ʻi he fai hoʻo ngaahi fili ʻi he moʻuí?

Ko hoʻo ngaahi filí he ʻikai tāfataha pē ia ʻi he vahaʻa ʻo e leleí mo e koví. Ko ha ngaahi fili lahi ʻe fai ia ʻi ha fili ʻe ua ʻoku fakatou lelei. ʻOku ʻikai fakatupu tatau ʻa e ngaahi moʻoni kotoa pē, pea ʻe fie maʻu ai ke ke fokotuʻu ha ngaahi meʻa mahuʻinga. ʻIloʻi muʻa, ʻi hoʻo tulifua ki he ʻiló, ko e foʻi moʻoni mahuʻinga taha te ke lava ʻo akó ʻoku haʻu ia mei he ʻEikí. Naʻe fakamahinoʻi tonu ʻeni ʻe he Fakamoʻuí ʻi Heʻene Lotu Tautapa ki Heʻene Tamaí. Naʻá Ne folofola, “Pea ko ʻeni ʻa e moʻui taʻengatá, ko ʻenau ʻiloʻi koe ko e ʻOtua moʻui pē taha, mo Sīsū Kalaisi, ʻa ia naʻá ke fekaú” [Sione 17:3]. ʻI he ngaahi meʻa kotoa ʻokú ke feinga ke akó, feinga ke ke ʻiloʻi ʻa e ʻOtua, ko hoʻo Tamai Hēvaní, mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí. ʻAi ke ke ʻiloʻi mo ʻofa ʻiate Kinaua, ʻo hangē ko aú.

Ko ha potufolofola mahuʻinga ʻeni ʻe taha kuó ne tokoniʻi au ʻi heʻeku moʻuí “Fuofua kumi ke langa hake ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá, pea fokotuʻu ʻa ʻene māʻoniʻoní, pea ʻe toki fakalahi atu ʻa e ngaahi meʻá ni kotoa pē kiate kimoutolu” [Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Mātiu 6:38 (ʻi he fakamatala fakalahi ʻi he Tohitapú)].

ʻOkú ke fie fai ha ngaahi fili ʻe fakatau ki he ikuʻanga taupotu mo nāunauʻia ʻo e moʻui taʻengatá, ʻo laka ange ʻi ha toe meʻa ʻi he māmani ko ʻení. Ko e nāunau maʻongoʻonga ia ʻa e ʻOtuá maʻau. … Fili ʻa e moʻui taʻengatá ko e meʻa mahuʻinga taha ia ʻokú ke fakamuʻomuʻá pea fakatokangaʻi ʻe hokohoko lelei ʻa e ngaahi fili kehé ʻi honau tuʻunga totonú.

Ngaahi Fehuʻi ke Akó

ʻI hoʻo vakai atu ki hoʻo moʻuí, ko e hā ha ngaahi fili kuó ne ʻomi kiate koe ʻa e fiefia mo e nēkeneka lahi tahá? Ko e hā kuó ke ako mei he ngaahi fili ko ʻení fekauʻaki mo e tauʻatāina ke filí?

ʻOku fiemaʻu ʻa e tui kia Sīsū Kalaisí ki hono fakaʻaongaʻi totonu ʻo e tauʻatāina ke filí

16:30

ʻOku fiemaʻu ʻa e tuí ki hono fakaʻaongaʻi totonu ʻo e tauʻatāina ke filí. Ko e tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻa e ʻuluaki tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. Koeʻuhí ko Ia, ʻokú ke maʻu ai hoʻo tauʻatāina ke filí. Kuo pau pē ke Ne hoko ko e fakavaʻe moʻoni ʻo hoʻomou tuí, pea ko hono siviʻi ʻo e tui ko iá ko ha tefitoʻi ʻuhinga ia ki hoʻo tauʻatāina ke filí.

ʻOkú ke tauʻatāina ke fakatupulaki mo fakaʻaongaʻi e tui ki he ʻOtuá mo Hono ʻAlo fakalangí, tui ki Heʻene folofolá, tui ki Hono Siasí, tui ki Heʻene kau tamaioʻeikí, mo tui ki Heʻene ngaahi fekaú.

ʻOku ʻikai ko ha meʻa foʻou pe makehe ʻa e fehangahangai mo e ngaahi faingataʻá. ʻI he ngaahi senituli kuo hilí, naʻe lea ʻa Sōsiua ki ha fili naʻe fehangahangai mo hono fāmilí. Naʻá ne pehē:

“Mou fili he ʻahó ni ʻa ia te mou tauhí; … ka ko au mo hoku falé te mau tauhi ki he ʻEikí” [Sōsiua 24:15].

ʻE hanga ʻe hono tanumaki ʻo e tui ko iá ʻo ʻoatu hoʻo totonu ki he takaua ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia te ne tokoniʻi koe ke ke fai ha ngaahi fili fakapotopoto.

16:23

Fili ke tui kia Sīsū Kalaisi. Kapau ʻokú ke veiveiua ki he ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá, pe ko e moʻoni ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí pe ko hono moʻoni ʻo e uiuiʻi fakalangi ʻo Siosefa Sāmita ko ha palōfitá, fili ke tui pea tuʻu maʻu. [Tekaki] hoʻo fehuʻí ki he ʻEikí mo e ngaahi maʻuʻanga tokoni falalaʻanga kehé. Ako ʻaki ʻa e holi ke tuí kae ʻoua te ke fakaʻamu ke lava ʻo maʻu ha fehalaaki ʻi he moʻui ʻa e palōfitá pe ko ha tōnounou ʻi he ngaahi folofolá. ʻOua ʻe fakalahi hoʻo veiveiuá ʻaki hoʻo toutou talanoaʻi ia mo e kakai kehe ʻoku veiveiuá. Tuku ke tataki koe ʻe he ʻEikí ʻi hoʻo fononga ki he ʻilo fakalaumālié.

Fehuʻi ke Akó

Fakakaukau ki ha taimi naʻá ke fai ai ha fili ʻo makatuʻunga ʻi he ngaahi akonaki ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe tokoniʻi fēfē ʻe he fili ko iá hoʻo moʻuí?

Kapau te tau fai ha fili taʻe-māʻoniʻoni, ʻoku tau haʻisia ki he ngaahi nunuʻa ʻo e fili ko iá

19:15

ʻI hoʻo fakakaukau fakasilesitialé, te ke fakatokangaʻi ʻokú ke afe mei ha meʻa pē ʻokú ne kaihaʻasi hoʻo tauʻatāina ke filí. ʻOku hanga ʻe ha faʻahinga maʻunimā pē—pe ko e vaʻinga, pele paʻanga, moʻua, faitoʻo konatapu, kava mālohi, ʻita, ponokalafi, feʻauaki, pea naʻa mo e meʻakaí—ʻo fakahouhauʻi ʻa e ʻOtuá. Ko e hā hono ʻuhingá? He ʻoku hoko ʻa e meʻa ʻokú ke ʻāvea aí ko ho ʻotuá. ʻOkú ke hanga koe ki ai kae ʻikai kiate Ia ki ha fakafiemālie. Kapau ʻokú ke fekuki mo ha maʻunimā, fekumi ki he tokoni fakalaumālie mo fakapalōfesinale ʻokú ke fiemaʻú. Fakamolemole ʻo ʻoua naʻa tuku ke kaihaʻasi ʻe ha ʻāvea, hoʻo tauʻatāina ke muimui ʻi he palani fakaofo ʻa e ʻOtuá.

ʻOku hoko ʻa e ngaahi kovi fakalilifu ʻo e ponokalafí, fakatōtamá, mo e maʻunimā ʻe he ngaahi meʻa fakatuʻutāmakí ko ha meʻa ke ne holoki ʻa e mālohi ʻo ha ʻapi fiefia mo ha fāmili faivelenga. He ʻikai ke tau lava ʻo fakavaivai ki ha faʻahinga angahala taʻe te tau fokotuʻu hotau ngaahi fāmilí ʻi ha tuʻunga laveangofua.

ʻOua naʻá ke teitei tuku ho matá ke sio ponokalafi pe taʻefeʻunga hoʻo leá. ʻOku fakangatangata ʻe he ngaahi fili ʻoku fakahoko ʻi he ʻuhinga ʻo e tauʻatāina ke filí ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa ha taha ʻi he kahaʻú. He ʻikai ke ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e tauʻatāina ke filí peá ke hao mei hono ʻekeʻi meiate koe hoʻo ngaahi ngāué mo hoʻo haʻisia ki he fili takitahá.

ʻOku ʻi ai ha tau, ʻa ia ʻoku fakahingoa ko e “fakatōtamá,” ʻoku hoko ia ko ha mahaki fakaʻauha pea ʻoku fai fakaemāmani lahi. …

… Ko hono moʻoní, ʻe lava ke hoko ha ngaahi meʻa ʻa ia ʻe fakatuʻutāmaki ai ki he faʻeé ʻa e hokohoko atu ʻo e feitamá. ʻI he taimi ʻoku pehē ai ʻe ha kau maʻu mafai fakafaitoʻo falalaʻanga kuo pau ke fakangata ʻa e moʻui ʻa ha taha kae lava ke fakahaofi ʻa e moʻui ʻa ha tokotahá, ʻoku tui ha tokolahi ʻoku lelei ange ke fakahaofi ʻa e faʻeé. Ka ʻoku hāhāmolofia ke hoko ʻa e ngaahi tūkunga ko ʻení, tautautefito ki he feituʻu ʻoku lava ke maʻu ai ʻa e tokoni fakafaitoʻo fakaonopōní.

ʻOku ʻi ai ha hohaʻa ʻe taha ʻoku kaunga ki he feitama tupu mei he tohotoho fakamālohi pe angahala fakamalaʻiá. ʻOku toe fakalalahi ange e fakamamahi ʻo e mamahi ko ʻení koeʻuhí, ʻi he faʻahinga feohi peheé, ʻoku toʻo ai mei he fefine ʻoku mamahí ʻa ʻene tauʻatāina ke filí.

Ka [ko ha peseti siʻisiʻi pē] ʻo e ngaahi fakatōtamá ʻoku fakahoko koeʻuhí ko e ongo ʻuhinga ko ʻení. [Ko e tokolahi tahá] ʻoku fakahoko ia ʻi he ʻuhinga ʻe lava ke ui ko e “ngaahi ʻuhinga fakafaingamālié.” …

[Ko e taha] ʻo e ngaahi ʻuhingá ko e tauʻatāina ʻa ha fefine ke fili ʻa e meʻa ʻokú ne fai ʻaki hono sinó. ʻI ha fakangatangata pau, ʻoku moʻoni ʻeni kiate kitautolu hono kotoa. ʻOku tau tauʻatāina ke fakakaukau. ʻOku tau tauʻatāina ke palani. Pea ʻoku tau tauʻatāina leva ke fai ia. Ka ʻi he taimi pē kuo fakahoko ai ha ngāue, ʻoku ʻikai ke tau teitei tauʻatāina mei hono ngaahi nunuʻá. [ʻI ha ngaahi tūkunga lahi,] kuo ʻosi fakahoko ʻe kinautolu ʻoku fakakaukau ki he fakatōtamá ha ngaahi fili pau.

Ke fakamahinoʻi ʻa e fakakaukau ko ʻení, te tau lava ʻo ako mei he tangata puna vavaá. ʻOkú ne tauʻatāina ke liliu ʻene fakakaukaú ʻi ha faʻahinga taimi pē lolotonga e taimi filí, palaní mo e teuteú. Ka ʻi he taimi pē kuo fakamoʻui ai e foʻi lōketí, ʻoku ʻikai ke ne toe tauʻataina ke fili. Kuó ne haʻisia leva ki he ngaahi nunuʻa ʻo ʻene filí. Neongo kapau ʻe tupulaki ʻa e ngaahi faingataʻá pea mahalo naʻá ne fakaʻamu ki ha meʻa kehe, ka naʻe silaʻi ʻa e fili naʻá ne faí ʻaki ha ngāue.

ʻOku pehē pē mo kinautolu te nau liliu e mālohi ʻo e fakatupú kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá. ʻOku nau tauʻatāina ke fakakaukau mo palani ha meʻa kehe, ka ʻoku silaʻi ʻenau filí ʻaki e ngāue te nau faí.

16:41

“Ka … ʻoku faʻa maʻuhala e tauʻatāina ke filí. Neongo ʻoku tau tauʻatāina ke fili, ka ʻi he taimi pē ʻoku tau fai ai e ngaahi fili ko iá, ʻoku tau haʻisia ki he ngaahi nunuʻa ʻo e ngaahi fili ko iá.

ʻOku tau tauʻatāina ke maʻu ʻa e faitoʻo konatapú pe ʻikai. Ka ʻi heʻetau fili pē ke fakaʻaongaʻi ha faitoʻo konatapú, ʻoku tau haʻisia leva ki he ngaahi nunuʻa ʻo e fili ko iá. ʻOku toʻo ʻe he maʻunimaá ʻa e tauʻatāina ke fili ʻamui angé. ʻOku hanga ʻe he kemikalé ʻo fakamavaheʻi ha tokotaha mei heʻene tauʻatāina ʻaʻaná!

ʻI heʻeku hoko ko ha toketā fakafaitoʻó, te u lava ʻo faʻu ha faitoʻo ke fakafiemālieʻi ʻaki au. ʻI heʻeku hoko ko ha ʻAposetolo kuo fakanofó, te u kolea ʻa e tāpuaki fakalaumālie ʻo e fakakaukau ʻoku taʻengatá. ʻI hono fakatahaʻí, ʻe ʻomi ʻe heʻeku founga fakalaumālié ʻa e meʻaʻofa ʻo e tauʻatāina ke filí ki he tokotaha totonu ʻoku ʻaʻaná.

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo e ngaahi fili te ne lava ʻo fakangatangata e tauʻatāina ke fili ʻa ha taha?

ʻI he ʻaho ʻo e fakamāú, te ke haʻisia ki hoʻo tuí, ʻamanaki leleí, ngāué, mo e ngaahi angahalá

16:30

ʻE aʻu pē ki ha taimi te ke mate ai (pea mo au), toetuʻu, fakamāuʻi, pea foaki atu ha feituʻu ʻi he ngaahi maama taʻengatá. ʻI he tō kotoa pē ʻa e laʻaá, ʻokú ke ofi ange ai ki he ʻaho pau ko ia ʻo e fakamāú. Pea ʻe kole atu leva ke ke fakamatala ki hoʻo tuí, hoʻo ngaahi ʻamanakí, mo hoʻo ngaahi ngāué. Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻo pehē:

“Ke lava ʻe he tangata kotoa pē ʻo ngāue ʻi he tokāteline mo e tefitoʻi moʻoni ʻo fakatatau ki he tauʻatāina ke fili ki he totonú ʻa ia kuó u foaki kiate iá, koeʻuhí ke lava ʻo ʻekeʻi mei he tangata kotoa pē ʻa ʻene ngaahi angahala ʻaʻaná ʻi he ʻaho ʻo e fakamāú” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:78].

Hangē ko e toetuʻu ʻa e taha kotoa pē, ʻe fakafoki leva ho sino fakamatelié ki hono tuʻunga totonu mo haohaoá. ʻE hoko ʻa e ʻaho ʻo hoʻo toetuʻú ko ha ʻaho ʻo e fakamaau ʻa ia te ne fakapapauʻi ʻa e faʻahinga moʻui te ke maʻu ʻamui angé.

He ʻikai ngata pē ʻi hono fakakaukauʻi ʻe he fakamaau ko iá hoʻo ngaahi ngāué, ka ko hoʻo taumuʻa mo e holi fakamātoato tahá foki ia. Kuo teʻeki ai mole hoʻo ngaahi fakakaukau fakaʻahó. ʻOku fakamatala ʻa e folofolá ki he “manatuʻi lelei” (ʻAlamā 11:43) mo e “manatu haohaoa” (ʻAlamā 5:18) te ke maʻu ʻi he ngaahi taimi ʻo e fakamaau fakalangí.

Fehuʻi ke Akó

Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke ʻiloʻi ʻe fakamaauʻi kitautolu ʻo ʻikai ngata pē ʻi heʻetau ngaahi ngāué ka ʻi heʻetau “ngaahi holi taupotu taha mo fakamātoató”?

ʻI he taimi ʻokú ke fai ai ha ngaahi filí, fokotuʻu ʻa e puleʻanga fakasilesitialé ko hoʻo taumuʻa taʻengatá

ʻI heʻeku fuofua pōpoaki ko e Palesiteni ʻo e Siasí, naʻá ku poupouʻi ai kimoutolu ke mou kamata mei hono fakakaukauʻi ʻo e ikuʻangá. ʻOku ʻuhinga ʻeni ke ʻai ʻa e nāunau fakasilesitialé ko hoʻo taumuʻa taʻengatá pea fakakaukauʻi lelei pe ʻe ʻave koe ki fē ʻi he maama kahaʻú, ʻe hoʻo ngaahi fili ʻi māmaní. …

19:15

ʻI he taimi ʻe fai ai hoʻo filí, ʻoku ou fakaafeʻi koe ke ke sio lōloa—ʻaki ha vakai ʻoku taʻengatá. Fakamuʻomuʻa ʻa Sīsū Kalaisi he ʻoku fakafalala ʻa e moʻui taʻengatá ki hoʻo tui kiate Ia mo ʻEne Fakaleleí. ʻOku toe fakafalala foki ia ki hoʻo talangofua ki Heʻene ngaahi fonó. ʻOku teuteu ʻe he talangofuá ʻa e hala ki he moʻui fiefiá maʻau ʻi he ʻahó ni, mo e pale taʻengata ʻi he kahaʻú.

Ko ha kiʻi vahaʻataimi nounou ʻaupito ʻa e moʻui fakamatelié ʻi hono fakahoa ki he taʻengatá. Ka, siʻoku kāinga ʻofeina, ko ha vahaʻataimi mahuʻinga moʻoni ia!

Fakafiefiaʻi homou lotó, pea manatu ʻoku mou tauʻatāina ke ngāue maʻamoutolu pē—ke fili ʻa e hala ʻo e mate taʻengatá pe ko e hala ʻo e moʻui taʻengatá [vakai, 2 Nīfai 10:23].

ʻOku mahuʻinga ki hoʻo tupulaki fakalaumālie he taimí ni mo ʻitānití hono fakaʻaongaʻi fakapotopoto hoʻo tauʻatāina ke filí. ʻOku ʻikai te ke fuʻu kei siʻi ke ako, pea ʻikai fuʻu motuʻa ke lava ʻo liliu. Ko hoʻo ngaahi holi ko ia ke ako mo liliú, ʻoku maʻu ia mei ha fakaʻamu ne ʻomi fakalangi ke feinga ki ha fakalakalaka ʻoku taʻengatá. ʻOku ʻomi ʻe he ʻaho takitaha ha faingamālie ke fakahoko ai ha fili ʻe tākiekina ki ʻitāniti.

Fehuʻi ke Akó

ʻOku tākiekina fēfē ʻe hoʻo vakai ki he taʻengatá ʻa e ngaahi fili ʻokú ke faí?

Ngaahi Fakaafé mo e Ngaahi Talaʻofá

Fakatupulaki mo ngāue ʻaki ʻa e tui ki he ʻOtuá mo Hono ʻAlo fakalangí

16:30

ʻOkú ke tauʻatāina ke fakatupulaki mo fakaʻaongaʻi e tui ki he ʻOtuá mo Hono ʻAlo fakalangí, tui ki Heʻene folofolá, tui ki Hono Siasí, tui ki Heʻene kau tamaioʻeikí, mo tui ki Heʻene ngaahi fekaú.

ʻOku ʻikai ko ha meʻa foʻou pe makehe ʻa e fehangahangai mo e ngaahi faingataʻá. ʻI he ngaahi senituli kuo hilí, naʻe lea ʻa Sōsiua ki ha fili naʻe fehangahangai mo hono fāmilí. Naʻá Ne pehē:

“Mou fili he ʻahó ni ʻa ia te mou tauhí; … ka ko au mo hoku falé te mau tauhi ki he ʻEikí” [Sōsiua 24:15].

ʻE hanga ʻe hono tanumaki ʻo e tui ko iá ʻo ʻoatu hoʻo totonu ki he takaua ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia te ne tokoniʻi koe ke ke fai ha ngaahi fili fakapotopoto.

ʻOua naʻa tuku ke kaihaʻasi ʻe ha ʻāvea, hoʻo tauʻatāina ke muimui ʻi he palani fakaofo ʻa e ʻOtuá

19:15

ʻI hoʻo fakakaukau fakasilesitialé, te ke fakatokangaʻi ʻokú ke afe mei ha meʻa pē ʻokú ne kaihaʻasi hoʻo tauʻatāina ke filí. ʻOku hanga ʻe ha faʻahinga maʻunimā pē—pe ko e vaʻinga, pele paʻanga, moʻua, faitoʻo konatapu, kava mālohi, ʻita, ponokalafi, feʻauaki, pea naʻa mo e meʻakaí—ʻo fakahouhauʻi ʻa e ʻOtuá. Ko e hā hono ʻuhingá? He ʻoku hoko ʻa e meʻa ʻokú ke ʻāvea aí ko ho ʻotuá. ʻOkú ke hanga koe ki ai kae ʻikai kiate Ia ki ha fakafiemālie. Kapau ʻokú ke fekuki mo ha maʻunimā, fekumi ki he tokoni fakalaumālie mo fakapalōfesinale ʻokú ke fiemaʻú. Fakamolemole ʻo ʻoua naʻa tuku ke kaihaʻasi ʻe ha ʻāvea, hoʻo tauʻatāina ke muimui ʻi he palani fakaofo ʻa e ʻOtuá.

ʻI he taimi ʻokú ke fai ai ha ngaahi filí, fokotuʻu ʻa e puleʻanga fakasilesitialé ko hoʻo taumuʻa taʻengatá

ʻI heʻeku fuofua pōpoaki ko e Palesiteni ʻo e Siasí, naʻá ku poupouʻi ai kimoutolu ke mou kamata mei hono fakakaukauʻi ʻo e ikuʻangá. ʻOku ʻuhinga ʻeni ke ʻai ʻa e nāunau fakasilesitialé ko hoʻo taumuʻa taʻengatá pea fakakaukauʻi lelei pe ʻe ʻave koe ki fē ʻi he maama kahaʻú, ʻe hoʻo ngaahi fili ʻi māmaní. …

19:15

ʻI he taimi ʻe fai ai hoʻo filí, ʻoku ou fakaafeʻi koe ke ke sio lōloa—ʻaki ha vakai ʻoku taʻengatá. Fakamuʻomuʻa ʻa Sīsū Kalaisi he ʻoku fakafalala ʻa e moʻui taʻengatá ki hoʻo tui kiate Ia mo ʻEne Fakaleleí. ʻOku toe fakafalala foki ia ki hoʻo talangofua ki Heʻene ngaahi fonó. ʻOku teuteu ʻe he talangofuá ʻa e hala ki he moʻui fiefiá maʻau ʻi he ʻahó ni, mo e pale taʻengata ʻi he kahaʻú.

Fakamuʻomuʻa taha e moʻui taʻengatá, pea ʻe lelei e ngaahi fili kehé

ʻOkú ke fie fai ha ngaahi fili ʻoku fakatau ki he ikuʻanga taupotu mo nāunauʻia ʻo e moʻui taʻengatá, ʻo laka ange ʻi ha toe meʻa ʻi he māmani ko ʻení. Ko e nāunau maʻongoʻonga ia ʻa e ʻOtuá maʻau. … Fili ʻa e moʻui taʻengatá ko e meʻa mahuʻinga taha ia ʻokú ke fakamuʻomuʻá pea fakatokangaʻi ʻa e tuʻunga totonu ʻo e ngaahi fili kehé.

Ngaahi Vitiō

“ʻIloʻi, ʻOku Tauʻatāina e Taha Kotoa

1:38

ʻOku Tau “Tauʻatāina ke Fili”

0:36

Kuo Fuʻu Tōmui

2:2

Ngaahi Lea Fekauʻakí

Ngaahi Fili ki he Taʻengatá” (fakataha lotu fakaemāmani lahi maʻá e kakai lalahi kei talavoú, 15 Mē, 2022)

31:24

Fakakaukau Fakasilesitiale!” (Konifelenisi lahi ʻo ʻOkatopa 2023)

19:15

Addiction or Freedom” (October 1988 general conference)

19:15

Choices” (October 1990 general conference)

16:30

Ngaahi Fili ki ʻItānití” (Konifelenisi lahi ʻo ʻOkatopa 2013)

14:25

Toʻu Tupu ʻo e Hako Fakaʻeiʻeikí: Ko e Hā Te Mou Filí?” (Fakataha lotu ʻa e Potungāue Ako ʻa e Siasí maʻá e kakai lalahi kei talavoú, 6 Sepitema, 2013)

57:58

Reverence for Life” (April 1985 general conference)

15:20