“Vahe 1: Ko e Palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he Fiefiá,” Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Lāsolo M. Nalesoni (2023)
“Vahe 1,” Ngaahi Akonakí: Lāsolo M. Nalesoni
Vahe 1
Ko e Palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he Fiefiá
ʻOku moʻui ʻa e ʻOtuá. Ko ʻetau Tamaí Ia. ʻOkú Ne ʻofa ʻiate kitautolu. ʻOkú Ne finangalo ke tau fiefia. Koeʻuhí ʻokú Ne ʻofa ʻiate kitautolu, ʻokú Ne finangalo ke tau teuteu lelei he taimí ni ki heʻetau foki hake kiate Iá. Te ke lava ʻapē ke fakakaukauloto ki ha meʻa ʻe toe fakafiefia ange ʻi he talitali ko ia ki ʻapí?
Mei he Moʻui ʻa Lāsolo M. Nalesoní
ʻI ha ngaahi ʻaho siʻi kimuʻa pea vaheʻi ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ko e Palesiteni ʻo e Siasí, naʻe fakaʻekeʻeke ʻa Palesiteni M. Lāsolo Pālati ʻe ha taha faiongoongo. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Pālati ʻa e meʻa ʻe lava ke ʻamanaki ki ai e māmaní mei he tuʻunga fakataki mo e ngaahi akonaki ʻa hono kaungāmeʻá:
“Ko Palesiteni Nalesoní ko ha ākonga kānokato ia ʻa Sīsū Kalaisi, pea te ne taukapoʻi ʻa e palani ʻo e fiefiá ʻi ha māmani ʻoku moveuveu he ʻahó ni. Te ne taukaveʻi ʻa e meʻa kuo fakahā mai ʻe he ʻOtuá. ʻOku mahino kiate ia ʻoku ʻi ai ha ngaahi tuʻutuʻuni, ngaahi fekau, ngaahi tokāteline kuo pau ke tau tali mo talangofua ki ai. ʻOku ʻikai ko e moʻuí ʻa e meʻa pē ʻoku fiemaʻu ʻe he taha kotoá. ʻE akoʻi ia ʻe Palesiteni Nalesoni pea te ne pīkitai ki ai.”
ʻI he kotoa ʻo e ngāue ʻa Palesiteni Nalesoní, kuó ne fakamoʻoni ki he palani ʻa e ʻOtuá ki he fiefiá. Kuó ne akoʻi ko ha “palani fakaofo” ia ʻokú ne “feau e ngaahi fakaʻānaua tāumamaʻo ʻo e loto ʻo e tangatá” pea ʻoku teuteuʻi ai kitautolu ki hano talitali fiefia ki ʻapi ʻe heʻetau Tamai Hēvani ʻofá.
Ngaahi Akonaki ʻa Lāsolo M. Nalesoní
Ko e Fakatupú, Hingá, mo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí ko e ʻū pou ia ʻo e palani ʻa e ʻOtuá
Naʻe fakahoko ha fakataha alēlea ʻi he langí ʻa ia ne tau kau atu ki ai. Naʻe fakahā ai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻa ʻEne palani fakalangí [vakai, ʻĒpalahame 3:22–27]. ʻOku toe ui foki ia ko e palani ʻo e fiefiá, ko e palani ʻo e fakamoʻuí, ko e palani ʻo e huhuʻí, ko e palani ʻo e toe fakafoki maí, ko e palani ʻo e ʻaloʻofá, ko e palani ʻo e fakahaofí, pea mo e ongoongolelei taʻengatá. Ko e taumuʻa ʻo e palaní ke foaki ha faingamālie ki he fānau fakalaumālie ʻa e ʻOtuá ke nau fakalakalaka ki ha hakeakiʻi taʻengata.
Ko e konga fakaivia ʻo e palaní ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Koeʻuhí ko e uho ia ʻo e palaní, ʻoku totonu leva ke tau feinga ke mahino kiate kitautolu ʻa e ʻuhinga ʻo e Fakaleleí. Neongo ia, kimuʻa pea mahino ia kiate kitautolú, kuo pau ke ʻuluaki mahino kiate kitautolu ʻa e hinga ʻa ʻĀtamá. Pea kimuʻa ke tau lava ʻo fakahoungaʻi kakato ʻa e Hingá, kuo pau ke ʻuluaki mahino kiate kitautolu ʻa e Fakatupú. Ko e ngaahi meʻa ko ʻeni ʻe tolu naʻe hokó—ʻa e Fakatupú, Hingá, mo e Fakaleleí—ko e ʻū pou mahuʻinga ia ʻe tolu ʻo e palani ʻa e ʻOtuá, pea ʻoku nau fekauʻaki fakatokāteline.
Ko e Fakatupú
Ko e fakatupu ʻo e māmaní ko ha konga teuteuʻanga ia ʻo e palani ʻa ʻetau Tamaí. Pea “naʻe hāʻele hifo ʻa e ngaahi ʻOtuá ke fakatupu ʻa e tangatá ʻi honau ʻīmisi ʻo nautolú, … naʻa nau ngaohi ʻa kinaua ko e tangata mo e fefine.
“Pea naʻe folofola ʻa e ngaahi ʻOtuá: Te tau tāpuakiʻi ʻa kinaua” [ʻĒpalahame 4:27–28]. Pea naʻa nau tāpuakiʻi kitautolu, ʻaki ha palani te tau maʻu ai ha sino fakamatelie maʻatautolu pē.
Ko ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e ongo fuofua kakai ke moʻui ʻi he māmaní [vakai, 1 Nīfai 5:11]. Naʻá na kehe mei he moʻui ʻa e ʻakau mo e fanga monumanu naʻe ʻosi fakatupu kimuʻá. Ko ʻĀtama mo ʻIví ko e fānau kinaua ʻa e ʻOtuá. Naʻe ngaohi hona sino ʻo e kakano mo e huí ʻi he tatau moʻoni ʻo e ʻOtuá. ʻI he tuʻunga taʻe-halaia ko iá, naʻe teʻeki ai ke na matelie. Naʻe ʻikai ke na mei lava ʻo maʻu ha fānau, naʻe ʻikai ke na moʻulaloa ki he maté, pea naʻe mei lava pē ke na nofo ʻi he ngoue ko ʻĪtení ʻo taʻengata [vakai, 2 Nīfai 2:22–23; Mōsese 5:11]. Ko ia ai, te tau lava ʻo pehē ko e Fakatupú ko ha fakatupu fakapalataisi ia.
Kapau naʻe kei hoko atu ʻa e tuʻunga ko iá, te ta kei kau pē ʻi he kakai taʻe-faʻalaua ʻo e langí ko ha ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine teʻeki fanauʻi ʻo e ʻOtuá [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 38:1; ʻĒpalahame 3:22–23]. Naʻe mei “taʻofi ai ʻa e palani lahi ʻo e [fiefiá]” (ʻAlamā 42:5).
Ko e Hingá
ʻOku taki mai ai kitautolu ki he hinga ʻa ʻĀtamá. Naʻe fai leva ʻe he ʻOtuá kia ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e ʻuluaki fekau naʻe faifaiangé pea foaki ki he faʻahinga ʻo e tangatá kae lava ke hoko ʻa e palani ʻo e fiefiá. Ko ha fekau ke fakatupu ha fānau. Naʻe fakamatalaʻi ange ha fono kiate kinaua. Kapau te na kai mei he “[fuʻu] ʻakau ʻo e ʻilo ʻo e leleí mo e koví” [Sēnesi 2:17], ʻe liliu hona sinó; ʻe hoko kiate kinaua ʻa e tuʻunga fakamatelié pea ʻe pau ke na mate. Ka naʻe ʻuluaki fiemaʻu ia ke na kai ʻa e fua ko iá kae lava ke na aʻusia hona tuʻunga fakaemātuʻá.
Neongo ʻoku ʻikai mahino kakato kiate au ʻa e paiolosia fakakemikale ʻo e meʻa kotoa ne hoko aí, ka ʻoku ou ʻiloʻi naʻe liliu hona sino fakamatelié; naʻe kamata ke fetāfeaki ʻa e totó ʻi hona sinó. Naʻe hoko leva ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻo matelie. Ko e meʻa ʻoku fakafiefia kiate kitautolú, he naʻe malava ai ke maʻu ha fānau pea fakakakato ʻa e ngaahi ʻuhinga naʻe fakatupu ai ʻa e māmaní. Ko e meʻa fakafiefia kiate kinauá, he naʻe “folofola ʻa e ʻEikí kia ʻĀtama [mo ʻIvi]: Vakai, kuó u fakamolemoleʻi kiate [kimoua] ʻa [hoʻomo] maumau-fono ʻi he Ngoue ko ʻĪtení” (Mōsese 6:53). ʻOku tau monūʻia taʻengata mo e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá koeʻuhí ko e loto-toʻa mo e poto maʻongoʻonga ʻo ʻIví. ʻI heʻene ʻuluaki kai ʻa e fuá, naʻá ne fai ai ʻa e meʻa naʻe fiemaʻu ke faí. Naʻe poto feʻunga mo ʻĀtama ke fai mo e meʻa tatau. ʻI heʻene peheé, te tau lava ʻo lau e hinga ʻa ʻĀtamá ko ha fakatupu fakamatelie, koeʻuhí he “naʻe hinga ʻa ʻĀtamá koeʻuhi ke ʻi ai ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá” [2 Nīfai 2:25].
Naʻa tau maʻu mo ha ngaahi tāpuaki kehe ʻo fakafou ʻi he Hingá. Naʻe tupu mei ai ha ongo meʻafoaki fekauʻaki vāofi mei he ʻOtuá, ʻo meimei mahuʻinga tatau pē mo e moʻuí—ko e tauʻatāina ke filí mo e ʻekeʻi meiate kita ʻa e meʻa ʻokú te fai pe taʻe faí. Ne tau hoko ʻo “taʻuʻatāina ke fili ʻa e tauʻatāiná mo e moʻui taʻengatá … pe fili ʻa e pōpulá mo e maté” [2 Nīfai 2:27]. He ʻikai lava ke fakaʻaongaʻi ʻa e tauʻatāina ke filí taʻe ʻi ai ha ʻekeʻi ʻo e ngaahi fili naʻe faí.
Ko e Fakaleleí
ʻOku tau aʻu mai ʻeni ki he fuʻu pou hono tolu ʻo e palani ʻa e ʻOtuá—ko e Fakaleleí. … Naʻe fiemaʻu ha Fakalelei taʻe-fakangatangata ke huhuʻi ʻa ʻĀtama, ʻIvi mo e kotoa hona hakó. Kuo pau ke fakaʻatā ʻe he Fakalelei ko iá ʻa hotau sino fakamatelié ke toetuʻu ʻo liliu ki ha tuʻunga ʻoku ʻikai ha toto, ʻo ʻikai toe moʻualaloa ki he mahakí, ʻauʻauhá, pe maté.
Fakatatau ki he fono taʻengatá, naʻe fiemaʻu ʻe he Fakalelei ko iá ha taha moʻui taʻe-faʻa-mate, ʻa ē ʻoku ʻikai moʻulaloa ki he maté, ke ne fakahoko ha feilaulau fakataautaha. Ka kuo pau ke Ne pekia peá Ne toe maʻu pē Hono sinó. Ko e Fakamoʻuí toko taha pē te Ne lava ʻo fakahoko ʻení. Naʻá Ne maʻu mei Heʻene faʻeé ʻa e mālohi ke pekiá. Naʻá Ne maʻu mei Heʻene Tamaí ʻa e mālohi ke ikunaʻi ʻa e maté [vakai, Sione 10:17–18]. …
Naʻe folofola ʻa e ʻEikí, “ko ʻeku ngāué ʻeni mo hoku nāunaú—ke fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻa e tangatá” (Mōsese 1:39). Naʻe hāʻele mai ʻa ia naʻá Ne fakatupu ʻa māmāní ke fakahoko e finangalo ʻo ʻEne Tamaí mo e kotoa ʻo e ngaahi kikite ʻo ʻEne Fakaleleí. Pea ʻoku huhuʻi ʻe Heʻene Fakaleleí ʻa e laumālie kotoa mei he ngaahi tautea ʻo e maumaufono fakafoʻituituí, ʻo makatuʻunga ʻi he fakatomalá.
Ko ia ai, te tau lava ke pehē ko e Fakaleleí ko ha fakatupu taʻe-faʻa-mate ia. “He ʻoku hangē ʻoku mate kotoa pē ʻia ʻĀtamá, ʻe pehē foki e moʻui kotoa pē ʻia Kalaisi” (1 Kolinitō 15:22.
Fehuʻi ke Akó
ʻOku ʻi ai ha ngaahi taumuʻa makehe ʻo e Fakatupú, Hingá, mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻi he palani ʻa e Tamai Hēvaní. Ko e hā ha ngaahi founga kuo nau ʻaonga takitaha ai kiate koe?
Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e ʻOtuá ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú
Ko e taumuʻa ʻo e Fakatupú, Hingá mo e Fakaleleí ʻoku nau fekauʻaki kātoa ʻi he ngāue toputapu ʻoku fakahoko ʻi he ngaahi temipale ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. Naʻe fakatupu ʻa e māmaní pea toe fakafoki mai ʻa e Siasí ke lava ʻo silaʻi ʻa e uaifí ki he husepānití, fānaú ki he mātuʻá, ngaahi fāmilí ki he ngaahi kuí, ko ha ngaahi māmani ʻoku ʻikai hano ngataʻanga.
Ko e fāmilí ko e ʻiuniti mahuʻinga taha ia ʻo e sōsaietí mo e Siasí. Ko e fāmilí ko e tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá. Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo ʻEne palani ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú. “Kuo fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi fāmilí ke ʻomai ai ʻa e fiefiá ki Heʻene fānaú, ke nau lava ai ʻo ako ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni totonú ʻi ha ʻātakai ʻofa, pea mo teuteuʻi kinautolu ki he moʻui taʻengatá.”
ʻI he palani maʻongoʻonga ʻa e ʻOtuá ki he fiefiá, ʻe lava ʻa e ngaahi fāmilí ke silaʻi ʻi he temipalé mo nau teuteu ke toe foki ʻo nofo ʻi Hono ʻafioʻanga māʻoniʻoní ʻo taʻengata. Ko e moʻui taʻengatá ia! ʻOkú ne feau e ngaahi fakaʻānaua tāumamaʻo taha ʻo e loto e tangatá—ʻa e fakaʻānaua ki ha feohi taʻe hano ngataʻanga mo e kau mēmipa ʻofeina ʻo e fāmilí.
ʻOku tokolahi ha niʻihi ʻoku nau fonongaʻia e ngaahi hala ʻo e moʻuí taʻe ʻi ai hanau mali. ʻOku fiemaʻu foki mo kinautolu ʻe honau ngaahi fāmilí ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí. ʻOku ʻi ai mo ha niʻihi kehe mahalo he ʻikai ke nau lava ʻo hū ki he temipalé ʻi he lolotonga ʻo ʻenau moʻui fakamatelié. Ka ki he kau faivelengá, ʻoku maʻu ʻa e fakafiemālié mei hono ʻiloʻi he ʻikai taʻofi e ngaahi tāpuakí mei ha taha ʻoku ʻofa ʻi he ʻEikí mo feinga fakamātoato ke tauhi ʻEne ngaahi fekaú. ʻE fakamāuʻi kitautolu ʻi heʻetau ngaahi ngāué mo e ngaahi holi ʻo hotau lotó—ʻi he founga ʻaloʻofa mo e taimi ʻa e ʻEikí [vakai, 2 Nīfai 9:41; ʻAlamā 41:3; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 137:9].
Fehuʻi ke Akó
ʻOku teuteuʻi fēfeeʻi koe ʻe he ngaahi meʻa ʻoku hoko ʻi ho fāmilí—ʻa e leleí mo e koví fakatouʻosi—ki he moʻui taʻengatá?
Ko e ʻOtuá ʻa e Tamai hotau laumālié, pea naʻa tau nofo mo Ia kimuʻa pea fanauʻi mai kitautolú
Ko ʻOtuá ʻa e Tamai hotau laumālié [vakai, Ngāue 17:27–29]. ʻOkú Ne maʻu ha sino nāunauʻia mo haohaoa ʻo e kakano mo e hui. Naʻa tau nofo mo Ia ʻi he langí kimuʻa pea fanauʻi kitautolú [vakai, Selemaia 1:4–5].
Kuo fakatatali ʻe he ʻEikí, ʻi Hono potó, ʻa kimoutolu takitaha—ʻo tatau ai pē pe ko e hā homou taʻu motuʻá—ke mou ōmai ki māmani ʻi he taimi mātuʻaki mahuʻinga ko ʻení. ʻI he maama fakalaumālié, naʻá ke fakahaaʻi ai ha ivi, loto, mo e tui makehe kia Sīsū Kalaisi. Ko e taimi naʻe fakafepakiʻi ai ʻe Sētane ʻa e Tamaí mo e ʻAló, naʻá ke maluʻi e ngāue ʻa Kalaisí mo e mahuʻinga ʻo e tauʻatāina ke filí.
Kuo ʻafioʻi koe ʻe hoʻo Tamai Hēvaní ʻi ha taimi lōloa fau. ʻI hoʻo hoko ko Hono foha pe ʻofefiné, naʻá Ne fili ai koe ke ke haʻu ki māmani ʻi he taimi ko ʻení, ke ke hoko ko ha taki ʻi Heʻene ngāue maʻongoʻonga ʻi māmaní [vakai, ʻAlamā 13:2–3]. Naʻe ʻikai fili koé koeʻuhí ko ho tuʻunga fakaesinó ka ko ho ngaahi ʻulungaanga fakalaumālié, hangē ko e mālohí, loto-toʻá, angatonu ʻo e lotó, fieinua ki he moʻoní, fiekaia ke maʻu e potó, mo e loto-holi ke tokoniʻi e niʻihi kehé.
Naʻá ke ʻosi fakatupulaki ha niʻihi ʻo e ngaahi ʻulungāngá ni ʻi he maama fakalaumālié. ʻOku ʻi ai mo ha ngaahi meʻa kehe te ke lava ʻo fakatupulaki ʻi heni ʻi māmani ʻi haʻo fekumi taʻe-tuku kiate kinautolu [vakai, 1 Kolinitō 12; 14:1–12; ʻAlamā 5:14; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 4:6].
Fehuʻi ke Akó
ʻOku faitokonia fēfeeʻi ʻe hoʻo ʻilo ki hoʻo moʻui ʻi he maama fakalaumālié mo e Tamai Hēvaní ʻa hoʻo ngaahi ongo fekauʻaki mo hoʻo moʻui ʻi he māmaní?
ʻOku maʻu ʻa e fiefia ʻi he moʻui ko ʻení ʻi he taimi ʻoku tau fili ai ke moʻui ʻo fenāpasi mo e palani taʻengata ʻa e ʻOtuá
Kimuʻa pea fanauʻi kitautolú, naʻa tau nofo ko e fānau fakalaumālie mo ʻetau Tamai ʻi he Langí. Naʻa tau nofo vēveke ai ki he faingamālie ʻo e haʻu ki māmani ʻo maʻu ha sino fakamatelié.
ʻI he māmani fonu mamahí ni, ʻoku tau fakamālō ai koeʻuhí ko e “palani lahi [ʻa e ʻOtuá] ki he fiefiá” [ʻAlamā 42:8]. ʻOku pehē ʻe Heʻene palaní ʻoku ʻi ai ʻa e tangatá mo e fefiné “koeʻuhí ke nau maʻu ʻa e fiefiá” [2 Nīfai 2:25]. ʻOku maʻu ʻa e fiefia ko iá ʻi he taimi ʻoku tau fili ai ke moʻui ʻo fenāpasi mo e palani taʻengata ʻa e ʻOtuá.
Kuó u ʻilo ko e palani ʻa e Tamai Hēvaní maʻatautolú ʻoku fakaofo, ʻoku mahuʻinga moʻoni ʻa e meʻa ʻoku tau fai ʻi he moʻuí ni, pea ko e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí ʻa e meʻa ʻokú ne ʻai ke malava ʻa e palani ʻa e Tamaí [vakai, Sione 6:38]. …
ʻOku hoko ʻa e palani ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ko ha palani haohaoa koeʻuhí ko e Fakalelei taʻe-fakangatangata ʻa Sīsū Kalaisí! ʻOku toʻo ʻe he mahino ʻo e palani fakaofo ʻa e ʻOtuá ʻa e meʻa fakamisitelí mei he moʻuí mo e taʻepaú mei hotau kahaʻú. ʻOkú ne fakaʻatā kitautolu takitaha ke tau fili ʻa e founga te tau moʻui ai ʻi heni ʻi he māmaní mo e feituʻu te tau nofo ai ʻo taʻengatá. Ko e fakakaukau taʻeʻuhinga ko ia ʻoku totonu ke tau “kai, mo inu, mo fiefia, he te tau mate ʻapongipongí; pea te tau lelei pē kitautolú” [2 Nīfai 28:7] ko e taha ia ʻo e ngaahi loi ngalivale taha ʻi he ʻunivēsí.
Ko e ongoongo lelei ʻeni ʻo e palani ʻa e ʻOtuá: ko e ngaahi meʻa ko ē te ne ʻai hoʻo moʻui fakamatelié ke aʻu ki he lelei taha ʻe lavá ko e ngaahi meʻa tatau pē ia te ne ʻai hoʻo moʻui ʻi he taʻengatá kotoa ki he lelei taha ʻe lavá!
ʻE ala fakamoʻoniʻi ʻoku faingofua ange ke fakatomala mo fakalakalaka fakalaumālie ʻi heni, ʻi he kei fakataha hotau laumālié mo hotau sinó, [kae ʻikai] ʻi he maama ka hokó, ʻi he vahaʻataimi ʻo ʻetau mate pea toetuʻú. Hangē ko e akoʻi ʻe ʻAmuleki ʻa e kakai Sōlami naʻe heé, “Ko e moʻuí ni ko e taimi ia … ke teuteu ai ke feʻiloaki mo e ʻOtuá” (vakai, ʻAlamā 34:32–35.
Ngaahi Fehuʻi ke Akó
Ko e tafaʻaki fē ʻo e palani ʻa e Tamai Hēvaní ʻokú ne toʻo ʻa e “meʻa fakamisitelí mei he moʻuí mo e taʻepaú mei hotau kahaʻú”? Ko e hā ha meʻa te ke talaange ki ha taha ʻoku faingataʻa ke ne maʻu ha fiefia he lolotonga ʻene moʻui fakamatelié?
Ko e foki ki hotau ʻapi fakalangí ʻoku fiemaʻu ai ha hūʻanga ʻi he ngaahi matapā ʻo e maté
Kimuʻa pea tau kamata ha faʻahinga fononga, ʻoku tau loto ke maʻu ha faʻahinga fakapapau te tau toe lava ʻo toe foki. Ko e foki mei māmani ki he moʻui ʻi hotau ʻapi fakalangí, ʻoku fiemaʻu ai ha fononga hangatonu—kae ʻikai takai—ʻi he ngaahi matapā ʻo e maté.
Ko e maté ko ha konga mahuʻinga ia ʻo ʻetau nofo taʻengatá. ʻOku ʻikai ke ʻiloʻi ʻe ha taha e taimi ʻe hoko mai aí, ka ʻoku mahuʻinga ia ki he palani lahi ʻa e ʻOtuá ʻo e fiefiá [vakai, ʻAlamā 42:8–9]. …
Kāinga, ʻoku tau moʻuí ke tau mate pea ʻoku tau maté ke tau moʻui—ʻi ha maama ʻe taha. Kapau ʻoku tau mateuteu lelei, he ʻikai hoko ʻa e maté ko ha meʻa fakailifia. Mei ha fakakaukau ʻoku taʻengatá, ʻoku toki taimi hala pē ʻa e maté kiate kinautolu ʻoku ʻikai ke nau mateuteu ke feʻiloaki mo e ʻOtuá.
Ngaahi Fehuʻi ke Akó
Ko e hā ʻa e taumuʻa ʻo e maté ʻi he palani ʻa e Tamai Hēvaní? Te ke fakamatalaʻi fēfē ʻa e taumuʻa ʻo e maté ki ha kaungāmeʻa pe ʻofaʻanga?
Ko e palani ʻa e ʻOtuá ʻoku ʻikai filifilimānako, he ʻokú ne fakaʻatā ʻa e fakatomalá mo e ngaahi ouaú ki he kakai moʻuí mo e pekiá
Ko e palani ʻa e ʻOtuá ʻoku ʻikai filifilimānako. Naʻa mo kinautolu “kuo nau pekia, ka naʻe teʻeki ai ke nau maʻu ha ʻilo ki he ongoongolelei ko ʻení, ʻa ia naʻa nau mei tali ia ʻo kapau naʻe fakaʻatā ke nau kei moʻuí, te nau hoko ko e kau ʻea-hoko ki he puleʻanga fakasilesitiale ʻo e ʻOtuá” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 137:7]. ʻOku toe ʻaloʻofa foki ʻEne palaní. Te ne “fakamāuʻi ʻa e tangata kotoa pē ʻo fakatatau ki heʻenau ngaahi ngāué, pea fakatatau ki he ngaahi holi ʻo honau lotó” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 137:9].
ʻE lava ke fakatomala ʻa e tokotaha moʻui kotoa pē. Kae fēfē ʻa kinautolu kuo pekiá? ʻOku nau toe maʻu foki mo ha ngaahi faingamālie ke fakatomala. ʻOku fakahā ʻe he folofolá “ko e kaumātuʻa angatonu ko ia ʻo e kuonga ko ʻení, ʻi heʻenau mavahe atu mei he moʻui fakamatelié, ʻoku hoko atu ai pē ʻa ʻenau ngāué ʻi hono malanga ʻaki ʻo e ongoongolelei ʻo e fakatomalá … ʻi he lotolotonga ʻo kinautolu ʻoku nau … kei haʻisia ʻi he angahalá ʻi he fuʻu maama lahi fau ʻo e ngaahi laumālie ʻo e kau pekiá.
“Ko e kau pekia ko ia ʻoku fakatomalá ʻe huhuʻi ʻa kinautolu, ʻo kapau te nau talangofua ki he ngaahi ouau ʻo e fale ʻo e ʻOtuá,
“Pea ʻo ka hili ʻa ʻenau totongi ʻa e tautea ʻo ʻenau ngaahi maumau-fonó, pea fufulu ʻa kinautolu ʻo nau maʻá, te nau toki maʻu ha totongi ʻo fakatatau ki heʻenau ngaahi ngāué” [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:57–59].
ʻOku tau fakahoko e ngaahi ouaú ʻi he temipalé ko ha kau fakafofonga maʻanautolu ʻoku nofo ʻi he tafaʻaki ʻe taha ʻo e veilí. Ko hono fakanounouʻí: ʻOku tau fakahoko ʻenau ngāué ko ha feilaulau fakafofonga. Te nau fili ke tali pe ʻikai ia. ʻIkai ʻoku fakaofo ia? Ko kinautolu ʻoku pekia kae ʻikai maʻu ha faingamālie ke fanongo ki he ongoongoleleí ʻoku ʻikai taʻofi meiate kinautolu ʻa e ngaahi tāpuaki naʻa nau mei maʻu kapau ne nau fanongo ki he ongoongoleleí.
Fehuʻi ke Akó
Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi atu ʻe he tokāteline ʻo e fakamoʻui ʻo e kau pekiá fekauʻaki mo e natula mo e ngaahi ʻulungaanga ʻo e Tamai Hēvaní?
Ka hili e Toetuʻú mo e Fakamāú, ʻe vahe koe ki ho nofoʻanga taʻengatá
ʻE aʻu pē ki ha taimi te ke mate ai (pea mo au), toetuʻu, fakamāuʻi, pea foaki atu ha feituʻu ʻi he ngaahi maama taʻengatá. ʻI he tō kotoa pē ʻa e laʻaá, ʻokú ke ofi ange ai ki he ʻaho pau ko ia ʻo e fakamāú. Pea ʻe kole atu leva ke ke fakamatala ki hoʻo tuí, hoʻo ngaahi fakaʻamú, mo hoʻo ngaahi ngāué. …
Koeʻuhí ʻe toetuʻu ʻa e taha kotoa, ʻe fakafoki ho sino fakamatelié ki hono tuʻunga totonu mo haohaoá [vakai, ʻAlamā 11:43; 40:23]. ʻE hoko ʻa e ʻaho ʻo hoʻo toetuʻú ko ha ʻaho ʻo e fakamaau ʻa ia te ne fakapapauʻi ʻa e faʻahinga moʻui te ke maʻu ʻi he hili ʻa e moʻui ko ʻení.
He ʻikai ngata pē ʻi hono fakakaukauʻi ʻe he fakamaau ko iá hoʻo ngaahi ngāué, ka ko hoʻo taumuʻa mo e holi fakamātoato taha ho lotó. Kuo teʻeki ai mole hoʻo ngaahi fakakaukau fakaʻahó. ʻOku fakamatala ʻa e folofolá ki he “manatuʻi lelei” (ʻAlamā 11:43) mo e “manatu haohaoa” (ʻAlamā 5:18) ʻe fakamamanatu atu ʻe homou ʻatamaí ʻi he taimi ʻo e fakamaau fakalangí.
Ka hili e toetuʻú mo e fakamāú, ʻe vahe koe ki ho nofoʻanga taʻengatá ʻi ʻolunga. ʻOku fakatātaaʻi ʻe he ngaahi fakahaá ʻa e nāunau ʻo e ngaahi nofoʻanga ko iá ki he kehekehe ʻo e ngaahi maama fakalangí.
Naʻe fakamatala ʻa Paula ki he ngaahi tuʻunga ʻe tolu ʻo e nāunau ʻi he hili ʻa e maté ʻi he taimi naʻá ne akoʻi ai “ʻoku ai ʻa e nāunau ʻe taha ʻo e laʻaá, mo e nāunau ʻe taha ʻo e māhiná, mo e nāunau ʻe taha ʻo e ngaahi fetuʻú” [1 Kolinitō 15:41]. Kuo fakamahinoʻi ʻe he kiʻi fakalika ko ia ki he nāunau hili e moʻui ní ʻe ha toe fakamoʻoni folofola ʻe taha. Pea naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ko e “nāunau ʻo e nāunau fakasilesitialé ʻoku taha ia, ʻio ʻo hangē ko e taha ʻa e nāunau ʻo e laʻaá.
“Pea ko e nāunau ʻo e nāunau fakatelesitialé ʻoku taha ia, ʻio ʻo hangē ko e taha ʻa e nāunau ʻo e māhiná.
“Pea ko e nāunau ʻo e nāunau fakatilesitialé ʻoku taha ia, ʻio ʻo hangē ko e taha ʻa e nāunau ʻo e ngaahi fetuʻú” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:96–98].
Ko e māʻolunga taha ʻi he ngaahi puleʻanga ko ʻení, ʻa e nāunau fakasilesitialé, ʻoku fakatatali ia maʻanautolu ʻoku talangofua ki he fono ʻo e puleʻanga ko iá:
“Ko kinautolu ʻoku ʻikai ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻi he fono … ʻa Kalaisí, kuo pau ke nau maʻu ha puleʻanga kehe, ʻio ko ha puleʻanga fakatelesitiale, pe ko ha puleʻanga fakatilesitiale.
“He ko ia ia ʻoku ʻikai te ne lava ʻo tauhi ʻa e fono ʻo ha puleʻanga fakasilesitialé ʻe ʻikai te ne lava ʻo kātakiʻi ha nāunau fakasilesitiale” [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:21–22].
ʻE fakamaauʻi fakataautaha kimoutolu ʻo fakatatau ki hoʻomou ngaahi ngāue fakafoʻituituí pea mo e ngaahi holi ʻa homou lotó [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 137:9]. He ʻikai fiemaʻu ke ke totongi ha moʻua ʻa ha taha kehe. Ko ho nofoʻanga ʻi he nāunau fakasilesitialé, fakatelesitialé, pe fakatilesitialé he ʻikai ke makatuʻunga ia ʻi ha faingamālie noa pē. Kuo ʻosi ʻomi ʻe he ʻEikí ha ngaahi fiemaʻu taʻefeliliuaki ki he nāunau takitaha. Te ke lava ʻo ʻiloʻi e meʻa ʻoku akoʻi ʻe he folofolá, pea faʻifaʻitaki pau ki ai hoʻo moʻuí [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:50–119].
Ngaahi Fehuʻi ke Akó
Ko e faʻahinga tokotaha fēfē ʻoku fiemaʻu ke ke aʻusia ka ke maʻu ai ʻa e nāunau fakasilesitialé mo e Tamai Hēvaní? ʻOkú Ne tokoniʻi fēfē koe ke ke aʻusia ʻa e faʻahinga tokotaha ko iá?
ʻAi ʻa e puleʻanga fakasilesitialé ke hoko ko hoʻo taumuʻa taʻengatá
ʻI heʻeku fuofua pōpoaki ko e Palesiteni ʻo e Siasí, naʻá ku poupouʻi ai kimoutolu ke mou kamata mei hono fakakaukauʻi ʻo e ikuʻangá. ʻOku ʻuhinga ʻeni ke ʻai ʻa e nāunau fakasilesitialé ko hoʻo taumuʻa taʻengatá pea fakakaukauʻi lelei pe ʻe ʻave koe ki fē ʻi he maama kahaʻú, ʻe hoʻo ngaahi fili ʻi māmaní [vakai, Mōsaia 4:30]. …
ʻI he taimi ʻe fai ai hoʻo filí, ʻoku ou fakaafeʻi koe ke ke sio lōloa—ʻaki ha vakai ʻoku taʻengatá. Fakamuʻomuʻa ʻa Sīsū Kalaisi he ʻoku fakafalala ʻa e moʻui taʻengatá ki hoʻo tui kiate Ia mo ʻEne Fakaleleí [vakai, 2 Nīfai 2:6–8, 27; Molonai 7:41]. ʻOku toe fakafalala foki ia ki hoʻo talangofua ki Heʻene ngaahi fonó. ʻOku teuteu ʻe he talangofuá ʻa e hala ki he moʻui fiefiá maʻau ʻi he ʻahó ni, mo e pale taʻengata ʻi he kahaʻú.
ʻOku moʻui ʻa e ʻOtuá. Ko ʻetau Tamaí Ia. ʻOkú Ne ʻofa ʻiate kitautolu. ʻOkú Ne finangalo ke tau fiefia. Koeʻuhí ʻokú Ne ʻofa ʻiate kitautolu, ʻokú Ne finangalo ke tau teuteu lelei he taimí ni ki heʻetau foki hake kiate Iá. Te ke lava ʻapē ke fakakaukauloto ki ha meʻa ʻe toe fakafiefia ange ʻi he talitali ko ia ki ʻapí? ʻE nāunauʻia moʻoni ia kiate kinautolu kuo nau taau mo e ngaahi tāpuaki ʻo e moʻui taʻengatá.
Fehuʻi ke Akó
Ko e hā ha ngaahi meʻa kuó ke aʻusia ʻa ia ne tokoni ai ha “fakakaukau taʻengata” ʻi ha fili naʻá ke fai?
Ngaahi Fakaafé mo e Ngaahi Talaʻofá
Naʻá ke fakatupulaki ha ngaahi ʻulungaanga fakalaumālie ʻi he maama fakalaumālié, pea te ke lava ʻo fakatupulaki ha meʻa kehe he taimí ni
Kuo ʻafioʻi koe ʻe hoʻo Tamai Hēvaní ʻi ha taimi lōloa fau. ʻI hoʻo hoko ko Hono foha pe ʻofefiné, naʻá Ne fili ai koe ke ke haʻu ki māmani ʻi he taimi ko ʻení, ke ke hoko ko ha taki ʻi Heʻene ngāue maʻongoʻonga ʻi māmaní [vakai, ʻAlamā 13:2–3]. Naʻe ʻikai fili koé koeʻuhí ko ho tuʻunga fakaesinó ka ko ho ngaahi ʻulungaanga fakalaumālié, hangē ko e mālohí, loto-toʻá, angatonu ʻo e lotó, fieinua ki he moʻoní, fiekaia ke maʻu e potó, mo e loto-holi ke tokoniʻi e niʻihi kehé.
Naʻá ke ʻosi fakatupulaki ha niʻihi ʻo e ngaahi ʻulungāngá ni ʻi he maama fakalaumālié. ʻOku ʻi ai mo ha meʻa kehe te ke lava ʻo fakatupulaki ʻi heni ʻi māmani ʻi haʻo feinga taʻe-tuku ki ai [vakai, 1 Kolinitō 12; 14:1–12; ʻAlamā 5:14; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 4:6].
ʻOku maʻu ʻa e fiefiá ʻi he taimi te ke fili ai ke moʻui fakatatau mo e palani taʻengata ʻa e ʻOtuá
ʻI he māmani fonu mamahí ni, ʻoku tau fakamālō ai koeʻuhí ko e “palani lahi [ʻa e ʻOtuá] ki he fiefiá” [ʻAlamā 42:8]. ʻOku pehē ʻe Heʻene palaní ʻoku ʻi ai ʻa e tangatá mo e fefiné “koeʻuhí ke nau maʻu ʻa e fiefiá” [2 Nīfai 2:25]. ʻOku maʻu ʻa e fiefia ko iá ʻi he taimi ʻoku tau fili ai ke moʻui ʻo fakatatau mo e palani taʻengata ʻa e ʻOtuá.
Ko e ongoongo lelei ʻeni ʻo e palani ʻa e ʻOtuá: ko e ngaahi meʻa ko ia te ne ʻai hoʻo moʻui fakamatelié ke aʻu ki he lelei taha ʻe lavá, ko e ngaahi meʻa tatau pē ia te ne ʻai hoʻo moʻui ʻi he taʻengatá kotoa ki he lelei taha ʻe lavá!
ʻI he taimi ʻe fai ai hoʻo filí, sio lōloa—ʻaki ha vakai ʻoku taʻengatá
ʻI he taimi ʻe fai ai hoʻo filí, ʻoku ou fakaafeʻi koe ke ke sio lōloa—ʻaki ha vakai ʻoku taʻengatá. Fakamuʻomuʻa ʻa Sīsū Kalaisi koeʻuhí he ʻoku makatuʻunga hoʻo moʻui taʻengatá ʻi hoʻo tui kiate Ia mo ʻEne Fakaleleí [vakai, 2 Nīfai 2:6–8, 27; Molonai 7:41]. ʻOku toe fakafalala foki ia ki hoʻo talangofua ki Heʻene ngaahi fonó. ʻOku teuteu ʻe he talangofuá ʻa e hala ki he moʻui fiefiá maʻau ʻi he ʻahó ni, mo e pale taʻengata ʻi he kahaʻú.
ʻAi ʻa e puleʻanga fakasilesitialé ke hoko ko hoʻo taumuʻa taʻengatá
ʻI heʻeku fuofua pōpoaki ko e Palesiteni ʻo e Siasí, naʻá ku poupouʻi ai kimoutolu ke mou kamata mei hono fakakaukauʻi ʻo e ikuʻangá. ʻOku ʻuhinga ʻeni ke ʻai ʻa e nāunau fakasilesitialé ko hoʻo taumuʻa taʻengatá pea fakakaukauʻi lelei pe ʻe ʻave koe ki fē ʻi he maama kahaʻú, ʻe hoʻo ngaahi fili ʻi māmaní [vakai, Mōsaia 4:30].
Ngaahi Lea Fekauʻakí
“Fakakaukau Fakasilesitiale!” (Konifelenisi lahi ʻo ʻOkatopa 2023)
“Ngaahi Fili ki ʻItānití” (Konifelenisi lahi ʻo ʻOkatopa 2013)
“Fakafetaʻi ki he ʻOtuá” (konifelenisi lahi ʻo ʻEpeleli 2012)
“Now Is the Time to Prepare” (April 2005 general conference)
“The Creation” (April 2000 general conference)
“The Atonement” (October 1996 general conference)
“Constancy amid Change” (October 1993 general conference)