“27. Ngaahi Ouau Fakatemipale maʻá e Kakai Moʻuí,” Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá: Ko e Ngāue ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní (2025).
“27. Ngaahi Ouau Fakatemipale maʻá e Kakai Moʻuí,” Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá.
27.
Ngaahi Ouau Fakatemipale maʻá e Kakai Moʻuí
27.0
Talateú
Talu mei he kuonga muʻá, ko e taimi kotoa pē kuo ʻi māmani ai ha kakai faivelenga, kuo tāpuekina kinautolu ʻe he ‘Otuá ʻaki e ngaahi fuakava mo e ngaahi ouau fakatemipalé. Kuó Ne fakangofua he taimi ʻe niʻihi ʻEne ngaahi ouau māʻoniʻoní ke fakahoko mavahe mei he ngaahi temipalé, ʻi he taimi ne ʻikai ke ʻi ai ai ha temipale ne fakatapuí (vakai, Sēnesi 28:12–22; ʻEkesōtosi 24; ʻEkesōtosi 25:8–9; ʻEta 3). Ka ko e taimi kotoa pē kuo fokotu‘u ai ʻe he ‘Eikí ʻa hono Siasí, kuó Ne fekau ki Hono kakai ke nau langa ha fale “ki [Hono] hingoá.” ‘Okú Ne fakahā mai ai ʻa ʻEne ngaahi ouaú mo e ngaahi nāunau ʻo Hono pule‘angá pea ʻokú Ne ako‘i ai e founga ʻo e fakamo‘uí. (Vakai, 2 Fakamatala Me‘a Hokohoko 3–5; 2 Nīfai 5:16; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 97:10–16; 124:29–39.)
Ko e temipalé ko e fale ia ʻo e ʻEikí. ‘Oku ne tataki kitautolu ki hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí. ‘I he temipalé, ʻoku tau kau ai ‘i ha ngaahi ouau toputapu mo fai ha ngaahi fuakava mo e Tamai Hēvaní ʻokú ne ha‘i kitautolu kiate Ia mo hotau Fakamoʻui. Ko e ngaahi fuakava mo e ngaahi ouau ko ‘ení ʻoku nau teuteu‘i kitautolu ke tau toe foki hake ki he ʻao ‘o e Tamai Hēvaní pea silaʻi ko ha fāmili ki he ta‘engatá.
‘I he temipalé, ʻoku fakaʻatā ai ha ngaahi tāpuaki maʻongo‘onga ki he fānau faivelenga ʻa e ‘Otuá ʻi he mo‘uí ni. ʻOku fakahā ʻi he ngaahi fuakava mo e ngaahi ouau fakatemipalé ʻa e “mālohi ʻo e anga faka-ʻOtuá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:20). Ko e temipalé ko ha potu toputapu ia ʻoku malava ke moihū, ako mo maʻu ai ʻe he kāingalotú ha fakahinohino mo ha fakafiemālie (vakai, Tokateline mo e ngaahi Fuakava 109: 13–16). Ko kinautolu ‘oku nau ʻalu ki he temipalé ‘e lava ke nau maʻu ai e mālohi ‘o e ʻOtuá ke tokoni ke fakahoko ʻEne ngāué (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 109:22–23; vakai foki, 3.5 ʻo e tohi tuʻutu‘uni ko ʻení).
ʻOku toputapu e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava fakatemipalé. ʻOku ʻikai totonu ke talanoaʻi ʻa e ngaahi fakaʻilonga ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi fuakava fakatemipalé, ʻi tuʻa mei he temipalé. Pea ʻoku ʻikai totonu ke tau talanoaʻi ʻa e fakamatala toputapu ʻoku tau fuakava ʻi he loto temipalé ke ʻoua naʻa fakahāhāholó. Ka neongo ia, ʻe lava ke tau aleaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi taumuʻa mo e tokāteline ʻo e ngaahi fuakava mo e ngaahi ouau fakatemipalé pea mo e ngaahi ongo fakalaumālie ʻoku tau maʻu ʻi he temipalé.
ʻOku aleaʻi ʻe he kau taki fakauōtí mo fakasiteikí ʻa e fakamatala ʻi he vahe ko ʻení mo e kāingalotu ʻoku nau teuteu ke maʻu ʻenitaumení pe maʻu e ngaahi ouau ʻo e silá.
27.1
Ko Hono Maʻu ʻa e Ngaahi Ouau Fakatemipalé
27.1.1
Ko e Teuteu ke Maʻu ʻa e Ngaahi Ouau Fakatemipalé
‘Oku totonu ke teuteuʻi fakalaumālie ‘e he kāingalotú kinautolu ke nau maʻu e ngaahi ouau ‘o e temipalé pea mo fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava ʻo e temipalé.
ʻOku ʻa e ngaahi mātuʻá ʻa e tefitoʻi fatongia ke tokoniʻi ʻenau fānaú ke nau mateuteu ke maʻu e ngaahi ouau fakatemipalé. ‘E poupouʻi ‘e he kau taki fakasiteikí mo fakauōtí, kau tangata mo e kau fefine ngāue fakaetauhí, mo e kāingá, ʻa e mātu‘á ʻi he fatongia ko ‘ení.
ʻE poupouʻi maʻu pē ʻe he kau taki fakasiteikí mo fakauōtí ʻa e kāingalotú ke nau mateuteu ke maʻu honau ngaahi ouau fakatemipalé. ʻE fakamamafaʻi foki ʻe he kau takí ʻa e mahuʻinga ke fakaʻapaʻapaʻi ʻa e ngaahi fuakava fakatemipalé pea mo kei moʻui tāú mo e ʻi ai ha lekomeni temipalé.
ʻOku lava ke maʻu ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ki hono tokoniʻi ʻo e kāingalotú ke nau mateuteu ke maʻu ʻa e ngaahi ouau fakatemipalé ʻi he temples.ChurchofJesusChrist.org.
Ke ma‘u ha fakamatala fekauʻaki mo hono foaki ‘o e lekomeni temipalé ʻi he ngaahi tūkunga ko ‘ení, vakai, 26.1 mo e 26.3.3.
27.1.2
Ko Hono Fakapapauʻi ʻo e Ngaahi Lekōtí mo Hono Maʻu ʻo ha Lekomeni Temipale ki he Ngaahi Ouau Moʻuí
ʻE fakataha ʻa e kāingalotú mo ʻenau pīsopé ʻi he taimi ʻoku nau teuteu ai ke:
-
Maʻu honau ʻenitaumení (vakai, 27.2).
-
Sila ki ha hoa mali (vakai, 27.3).
-
Silaʻi ki heʻenau mātuʻá (vakai, 27.4).
-
ʻAi ke silaʻi ʻena fānaú kiate kinaua (vakai, 27.4).
ʻE tokoni ʻa e pīsopé ki he mēmipá ke fakapapauʻi ha fakamatala mahuʻinga hangē ko e ngaahi hingoá, ʻaho fāʻeleʻí, ngaahi ʻaho ʻo e ngaahi ouau kimuʻá, mo e ngaahi ʻaho malí. ʻOku fakahoko ʻeni ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻa e Teuteu ki he Ouaú ʻi he LCR.
ʻE ʻinitaviu ʻe he pīsopé mo e palesiteni fakasiteikí ʻa e mēmipá ke foaki ha lekomeni temipale ki he ngaahi ouau moʻuí (vakai, 26.3.3).
27.1.3
Kāingalotu ʻOku Faingataʻaʻia Fakatuʻasinó
ʻE lava ke maʻu ʻe he kāingalotu moʻui taau ʻoku faingataʻaʻia fakaesinó ʻa e ngaahi ouau fakatemipale kotoa (vakai, 38.2.5). ʻOku poupouʻi ʻa e kāingalotu ko ʻení ke nau ō ki he temipalé mo hanau fāmili pe kaungāmeʻa kuo ʻosi maʻu ʻenitaumeni ʻoku nau tuʻunga tatau ʻe lava ke tokoni kiate kinautolú. Ko kinautolu ‘oku tokoní kuo pau ke ʻi ai haʻanau lekomeni temipale ‘oku kei ʻaongá. Kapau he ʻikai lava ʻa e mēmipá ke ō mo ha mēmipa ʻo e fāmilí pe kaungāmeʻa, ‘e lava ke nau fetuʻutaki kei taimi ki he temipalé ke vakai pe ko e hā ha fokotuʻutu‘u ʻe lava ke fai. Vakai, temples.ChurchofJesusChrist.org ki he fakamatala fetuʻutaki ʻa e temipale takitaha.
‘Oku ʻikai ngofua ʻa e fanga monumanu tokoní mo e monumanu tokoni fakaelotó ʻi loto ‘i he ngaahi temipalé. ʻE lava ke fetuʻutaki ʻa e kau palesiteni fakasiteikí ki he Potungāue Temipalé ʻi he TempleDepartment@ChurchofJesusChrist.org kapau ʻoku ʻi ai haʻanau ngaahi fehuʻi.
27.1.4
Tokoni ki he Liliu Leá pe Fakatonuleá
Kapau ‘e fiemaʻu ‘e he kāingalotú ha tokoni ki he liliu leá pe fakatonuleá, ‘oku totonu ke nau fetuʻutaki kei taimi ki he temipalé ke vakaiʻi pe ‘e lava ke maʻu ia. Vakai, temples.ChurchofJesusChrist.org ki he fakamatala fetuʻutaki ʻa e temipale takitaha.
27.1.5
Vala ke Tui ki he Temipalé
Ko e taimi ʻoku ʻalu ai ki he temipalé, ʻoku totonu ke tui ʻe he kāingalotú ʻa e vala ʻoku angamaheni ʻaki ke nau tui ki he houalotu sākalamēnití. ʻOku totonu ke nau fakaʻehiʻehi mei hono tui e vala siʻí pe vala ʻoku ʻikai ke ne fakapuliki ʻa e kāmeni temipalé. ‘Oku totonu foki ke nau fakaʻehi‘ehi mei hono tui e vala ʻoku fuʻu tōtuʻá, hangē ko e takisitó. ‘E akoʻi lelei taha ‘a e fakahinohino ko ʻení ‘e he mātuʻá, kau tangata mo e kau fefine ngāue fakaetauhí, mo e kau taki ʻi he uōtí mo e siteikí ʻi he teuteu ʻa e kāingalotú ke moihū ʻi he temipalé.
Vakai, 27.3.2.6 ki he fakamatala fekauʻaki mo e vala ke tui ki ha sila ʻi he temipalé.
Vakai ki he 38.5 ke ma‘u e fakamatala fekauʻaki mo e:
-
Vala ke tui lolotonga e ouau ‘enitaumení mo e silá.
-
Ko hono ma‘u, tui mo tokangaʻi ‘o e vala ouau temipalé mo e kāmeni temipalé.
27.1.6
Tokangaʻi ʻo e Fānaú
Kapau ʻoku ʻi ai ha longaʻifānau ʻi he temipalé, kuo pau ke tokangaʻi kinautolu ʻe ha taha lahi. ʻE lava ke tokangaʻi ‘e he kau ngāue fakatemipalé ʻa e fānaú ʻi he ngaahi tūkunga pē ko ‘ení:
-
Kapau ‘oku ʻamanaki ke sila kinautolu ki he mātuʻá
-
Kapau ‘oku nau mamata ki hono silaʻi honau ngaahi tuongaʻane, tuofefine, pe tokoua ʻoku kei moʻuí, ko e fānau moʻui ʻa e mali ua ʻa e mātuʻá, pe fānau moʻui ʻa e mātuʻá mo e mali uá, ki he‘enau mātuʻá.
27.1.7
Ko e Fakataha mo e Kāingalotú ʻi he hili ʻEnau Maʻu ‘a e Ngaahi Ouau Fakatemipalé
ʻOku faʻa ʻi ai ha ngaahi fehuʻi ʻa e kāingalotú ʻi he hili ʻenau maʻu ʻa e ngaahi ouau fakatemipalé. ʻE lava ke fakataha ʻa e kāingalotú mo e kau mēmipa ʻo e fāmilí kuo maʻu ʻenitaumení, ko e pīsopé, kau takimuʻa kehe ʻi he uōtí, mo e kau tangata mo e kau fefine ngāue fakaetauhí ke aleaʻi ʻenau aʻusia ʻi he temipalé.
‘E poupouʻi foki ‘e he kau takí ʻa e kāingalotú ke nau lotua e ueʻi ‘a e Laumālie Māʻoniʻoní ke tali ʻenau ngaahi fehuʻí. ʻE lava ke ʻomi ʻe he Laumālié ha ngaahi tali ʻi he temipalé, ki he ngaahi fehuʻi ‘e ala maʻu ʻe he kāingalotú fekauʻaki mo ʻenau a‘usia ʻi he temipalé.
ʻOku maʻu ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ki hono tali ʻo ha ngaahi fehuʻí ʻi he temples.ChurchofJesusChrist.org.
27.2
Ko e ʻEnitaumení
ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea ʻenitaumeni ki he “meʻaʻofa.” Ko e ʻenitaumeni fakatemipalé ko ha meʻaʻofa moʻoni ia mei he ʻOtuá ʻa ia ʻokú Ne tāpuekina ʻaki ʻEne fānaú. Ko e ʻenitaumení ʻoku toki maʻu pē ia ʻi he temipale māʻoniʻoní. Ko ha niʻihi ʻo e ngaahi meʻafoaki ʻoku maʻu ʻe he kāingalotú ʻo fakafou ʻi he ʻenitaumeni fakatemipalé ko e:
-
ʻIlo lahi ange ki he ngaahi taumuʻa mo e ngaahi akonaki ʻa e ʻEikí.
-
Mālohi ke fai e meʻa kotoa pē ʻoku finangalo e Tamai Hēvaní ke fakahoko ʻe Heʻene fānaú.
-
Fakahinohino fakalangi ʻi he taimi ʻoku ngāue tokoni ai maʻá e ʻEikí, ko honau fāmilí mo e niʻihi kehé.
-
ʻAmanaki lelei, fiemālie, mo e melino lahi ange.
Ko e ngaahi tāpuaki kotoa pē kuo talaʻofa ʻi he ʻenitaumení ʻoku fakamaʻu ia ʻi he moʻuí ni mo ʻitāniti. ‘Oku makatuʻunga hono fakahoko ‘o e ngaahi tāpuaki ko ʻení ʻi he faivelenga ki he ongoongolelei ‘o Sīsū Kalaisí.
ʻOku maʻu ʻa e ʻenitaumení ʻi ha konga ʻe ua. ‘I he konga ʻuluakí, ʻe maʻu ai ‘e he toko tahá ha ngaahi ouau ʻoku ʻuluaki fiemaʻu ʻoku ui ko e ʻinisitoli. ʻOku kau ʻi he ngaahi ouau ʻinisitolí ʻa hono fufulu mo paní ko ha fakataipe, pea pehē ki ha fakahinohino ki hono tui ʻo e kāmeni temipalé (vakai, ʻEkesōtosi 29:4–9). ‘Oku kau ai ha ngaahi tāpuaki makehe ʻoku fekauʻaki mo e tukufakaholo mo e ivi malava fakalangi ‘o e tokotahá.
ʻI he lolotonga ʻo e ʻinisitolí, ʻoku fakahinohinoʻi ‘a e mēmipá ke ne tui ʻa e kāmeni ʻo e temipalé. Ko e kāmení ko ha fakataipe toputapu ia ʻo Sīsū Kalaisi. ʻOku toe hoko foki ia ko ha fakamanatu ʻo e ngaahi fuakava fakatemipalé. ʻI hono tauhi ʻe he kau mēmipá ʻenau ngaahi fuakavá, kau ai ʻa e faingamālie toputapu ke tui ʻa e kāmení ʻo hangē ko e fakahinohinó, te nau maʻu lahi ange ai ʻa e ʻaloʻofa, maluʻi, ivi, mo e mālohi ʻo e Fakamoʻuí. Ki ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e kāmení, vakai ki he 38.5.
‘I he konga hono ua ʻo e ‘enitaumení, ʻoku akoʻi ai ‘a e palani ʻo e fakamo‘uí, ʻo kau ai ʻa e Fakatupú, ko e Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví, pea mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku toe maʻu foki ai ʻe he kāingalotú ha fakahinohino ki he founga ke toe foki hake ki he ʻao ʻo e ʻEikí.
‘I he ʻenitaumení, ‘oku fakaafeʻi ai ‘a e kāingalotú ke nau fakahoko ha ngaahi fuakava toputapu ʻo hangē ko ʻení:
-
Mo‘ui ʻaki e fono ‘o e talangofuá pea feinga ke tauhi e ngaahi fekau ʻa e Tamai Hēvaní.
-
Talangofua ki he fono ‘o e feilaulaú, ʻa ia ko hono ʻuhingá ke feilaulau ke tokoni ki he ngāue ʻa e ‘Eikí pea fakatomala ʻi he loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala.
-
Talangofua ki he fono ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, ʻa ia ko hono ʻuhingá:
-
Tui kia Sīsū Kalaisi.
-
Fakatomala fakaʻaho.
-
Fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá ʻaki hono maʻu ʻa e ngaahi ouau ʻo e fakamoʻuí mo e hākeakiʻí.
-
Kātaki ki he ngataʻangá ʻaki hono tauhi ʻo e ngaahi fuakavá.
-
Feinga ke moʻui ʻaki ʻa e ongo fekau lalahi ʻe uá. ʻA ia ko e “ʻofa ki he ʻEiki ko ho ʻOtuá ʻaki ho laumālié kotoa, mo hoʻo moʻuí kotoa, mo ho lotó kotoa” pea mo “ʻofa ki ho kaungāʻapí ʻo hangē pē ko koé” (Mātiu 22:37, 39).
-
-
Tauhi ʻa e fono ʻo e angamaʻá, ʻa ia ko hono ʻuhingá ke toki fai pē ha feohi fakasekisuale ʻa ha tangata mo ha fefine ʻokú na mali fakalao, ʻa ia ʻoku fakatatau ia ki he fono ʻa e ʻOtuá.
-
Tauhi ‘a e fono ʻo e fakatapuí, ‘a ia ko hono ‘uhingá ke fakatapui ʻe he kāingalotú honau taimí, ngaahi talēnití mo e meʻa kotoa pē kuo tāpuekina ʻaki kinautolu ʻe he ‘Eikí ki hono langa hake ʻo e Siasi ‘o Sīsū Kalaisí he māmaní.
Ko e tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku talaʻofa ʻa e Tamai Hēvaní ko kinautolu te nau kei tauhi faivelenga ʻenau ngaahi fuakava fakatemipalé ʻe fakakoloaʻi kinautolu “‘aki ha mālohi mei ʻolunga” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 38:32, 38; vakai foki, Luke 24:49; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 43:16).
27.2.1
Ko Hai ʻe Lava Ke Ne Maʻu ‘a e ʻEnitaumení
ʻOku fakaafeʻi ʻa e kāingalotu kakai lalahi kotoa pē ʻo e Siasí ʻe ala fakamāuʻia ke nau mateuteu ke maʻu honau ʻenitaumení. Kuo pau ke ʻuluaki fakahoko mo lekooti kotoa ʻa e ngaahi ouau paú kimuʻa pea toki lava ke maʻu ʻe he kāingalotú honau ʻenitaumení (vakai, 26.3.3). Vakai ki he 27.2.2 ke ma‘u ha fakamatala fekauʻaki mo hono fili e taimi ke maʻu ‘enitaumeni aí.
27.2.1.1
Kāingalotu Toki Papi Foʻoú
ʻE lava ke maʻu ʻe he kāingalotu lalahi foʻou ʻoku moʻui tāú ʻa honau ʻenitaumení ʻo ka hili ha taʻu kakato ʻe taha pē lōlōa ange mei he ʻaho ʻo honau hilifakinimá (vakai, 26.5.1).
27.2.1.2
Kāingalotu ʻOku ʻIkai Maʻu ʻEnitaumeni Honau Hoá Malí
ʻE lava ke maʻu ʻe ha mēmipa moʻui taau ka ʻoku ʻikai maʻu ʻenitaumeni hono malí, ʻa hono ʻenitaumení ʻi he taimi kuo feau ai e ongo makatuʻunga ko ʻení:
-
Kuo ʻomi ʻe he mali ʻoku ʻikai maʻu ʻenitaumení ʻa ʻene fakangofuá.
-
ʻOku loto-falala ʻa e mēmipá, pīsopé mo e palesiteni fakasiteikí he ʻikai hoko ʻa e fatongia ki he ngaahi fuakava fakatemipalé ko ha fakafeʻātungia ki he vā ʻo e nofomalí.
ʻOku fakaʻaongaʻi e ongo makatuʻunga ko ʻení ʻo tatau ai pē pe ko e hoa malí ko ha mēmipa ʻo e Siasí pe ʻikai.
27.2.1.3
Kāingalotu ʻOku Faingataʻaʻia Fakaeʻatamaí
ʻE malava ke maʻu ʻe he kāingalotu ʻoku faingataʻaʻia fakaeʻatamaí ʻa honau ʻenitaumení ʻo kapau:
-
Kuo nau ma‘u ʻa e ngaahi ouau kotoa pē ʻoku fiemaʻu pau ke nau ʻuluaki maʻú (vakai, 18.1).
-
‘Oku nau maʻu ‘a e ivi malava fakaeʻatamai ke mahino, fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava ‘oku fekauʻaki mo iá.
ʻE talatalaifale ʻa e pīsopé mo e mēmipá, pea ʻi he feituʻu ʻe fiemaʻu aí, mo e ongomātuʻa ʻo e mēmipá. Te ne lotua foki e fakahinohino ʻa e Laumālié. ʻE lava ke ne talatalaifale mo e palesiteni fakasiteikí. ʻE lava ke fakahoko ʻe he palesiteni fakasiteikí ha ngaahi fehuʻi ki he ʻŌfisi ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí, ʻo ka fiemaʻu. Vakai, 38.2.4.
27.2.2
Ko Hono Fili e Taimi ke Maʻu ʻEnitaumení
Ko e fili ko ia ke maʻu ʻenitaumení ʻoku fakafoʻituitui ia pea ʻoku totonu ke fai ia ʻi he faʻa lotu. Ko e ʻenitaumení ko ha tāpuaki ia ʻo e mālohi mo e fakahā maʻanautolu kotoa pē ʻoku mateuteu ke maʻu iá. ʻE lava ke fili ʻe he kāingalotú ke maʻu honau ʻenitaumení ʻi he taimi kuo nau feau kotoa ai ʻa e ngaahi makatuʻunga ko ʻení:
-
Kuo pau ke nau ʻosi taʻu 18.
-
Kuo nau ʻosi mei he akó pe ʻoku ʻikai ke nau toe ako ʻi he ako māʻolungá pe ko ha ako ʻoku tatau mo ia.
-
Kuo ‘osi ha ta‘u kakato ʻe taha mei honau hilifakinimá.
-
‘Oku nau ongoʻi ha holi ke ma‘u mo tauhi e ngaahi fuakava toputapu ʻo e temipalé ‘i he kotoa ʻo ʻenau mo‘uí.
Makehe mei aí, kuo pau ke ʻuluaki maʻu ʻe ha tangata ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisēteki kae toki maʻu hono ʻenitaumení.
Ko e kāingalotu kuo nau maʻu honau uiuiʻi ngāue fakafaifekaú pe ʻoku teuteu ke sila ʻi he temipalé, ʻoku totonu ke nau maʻu ʻenitaumeni. ʻE faleʻi foki ʻe he pīsopé ʻa e kāingalotu lalahi kehe ʻoku nau fakaʻamu ke maʻu ʻenitaumení.
Kimuʻa pea foaki ha lekomeni temipale ki ha mēmipa ke maʻu hono ʻenitaumení, ʻoku totonu ke ongoʻi ʻe he pīsopé mo e palesiteni fakasiteikí ʻoku mateuteu ʻa e tokotahá ke mahino kiate ia ʻa hono tauhi ʻo e ngaahi fuakava fakatemipalé ke toputapú. Ko e tuʻunga taau ko ʻení ʻoku fakafuofuaʻi fakafoʻituitui ia ki he tokotaha taki taha. He ʻikai fakaʻaongaʻi ʻe he kau takí ha fakakaukau fakalūkufua, hangē ko ia ʻoku lisi atu ʻi laló, ʻi he taimi ʻoku fakakaukauʻi ai pe ʻoku mateuteu ha taha ke ne maʻu ʻenitaumeni:
-
A‘u ki ha faʻahinga ta‘u motuʻa pau
-
Mavahe mei ‘api ke ʻalu ki he ʻunivēsití, ngāue ma‘uʻanga mo‘ui pe ngāue fakakautau
-
Fakaʻamu ke kau ki he sila he temipalé ʻo ha mēmipa ʻo e fāmilí pe kaungāme‘a
27.2.3
Ko Hono Palani mo Fakataimitēpile‘i ʻo e ‘Enitaumení
27.2.3.1
Ko Hono Maʻu ha Lekomeni ki he Ngaahi Ouau Moʻuí
Ke hū ki he temipalé pea maʻu ʻa e ʻenitaumení, kuo pau ke maʻu ʻe ha mēmipa ʻa e ngaahi meʻá ni:
27.2.3.2
Fetuʻutaki ki he Temipalé
Ko e kāingalotu ʻoku palani ke maʻu honau ʻenitaumení, ʻoku totonu ke nau fetuʻutaki ki he temipalé ʻi ha taimi lahi kimuʻa ke fakataimitēpileʻi ʻa e ouaú. Te nau lava ʻo fai ia hili ʻenau fakataha mo ʻenau pīsopé (vakai, 27.1.2). ‘E ʻomi ‘e he temipalé ha ngaahi fakahinohino, kau ai ha fakamatala fekauʻaki mo e teunga temipalé, ʻi he taimi ‘e fakataimi-tēpileʻi ai e ʻapoinimení.
27.2.3.3
Kau Fakafeʻao ki he Kāingalotu ʻOku Maʻu ʻEnitaumení
ʻE lava ke fakaafeʻi ʻe he kāingalotu ʻoku ʻamanaki ke maʻu ʻenitaumení ha mēmipa kuo ʻosi maʻu ʻenitaumeni ʻokú na tuʻunga tangata pe fefine tatau, ke ne hoko ko ha fakafeʻao mo ha tokoni kiate ia lolotonga e sēsini maʻu ʻenitaumení. Ko ha taha ʻe fakafeʻaó kuo pau ke ʻi ai haʻane lekomeni temipale ʻoku kei ʻaongá. ʻE lava ke ʻomi ʻe he temipalé ha tokotaha fakafeʻao ʻo ka fiemaʻu.
27.3
Sila ʻo e Husepānití mo e Uaifí
“Ko e fāmilí ko e tuʻutuʻuni ia ʻa e ʻOtuá. ‘Oku mahuʻinga ʻa e mali ʻa e tangatá mo e fefiné ki Heʻene palani taʻengatá” (“Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani”). Ko e sila ʻi he temipalé ʻokú ne fakatahaʻi ha husepāniti mo ha uaifi ki taimi mo hono kotoa ʻo e nofo taʻengatá. Kuo fakamaʻu ʻe he ongomeʻa malí kiate kinaua ʻa e “hakeakiʻí mo e nāunaú ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:19–20; vakai foki, 1.1 ʻi he tohi tuʻutuʻuni ko ʻení). ʻOku talaʻofa mai ʻe he Tamai Hēvaní ʻa e ngaahi meʻá ni mo ha ngaahi tāpuaki kehe ki he ngaahi hoa mali ʻoku nau tauhi faivelenga ki he ngaahi fuakava ʻo e temipalé.
ʻI he ouau ʻo e silá, ʻoku maʻu ai ʻe ha tangata mo ha fefine ʻa e nofo taimí mo hono kotoa ʻo e nofo taʻengatá. ʻOkú na fai ha fuakava mo e ʻOtuá pea mo kinaua ke na:
-
Fepīkitaiʻaki (vakai, Maʻake 10:7–9).
-
Fealēleaʻaki mo ngāue fakataha ʻi he ʻofa mo e māʻoniʻoni (vakai, Mōsese 5:1, 12).
-
Fakahoko hona ngaahi fatongia fakalangi ko e husepāniti mo e uaifi, tamai mo e faʻē. ʻOku palōmesi ʻa e ngaahi husepānití te nau pule ʻi he “angavaivai mo e angamalū, pea mo e ʻofa taʻe-mālualoi” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:41).
-
Tauhi ʻa e ngaahi fono kotoa pē ʻo e fuakava foʻou mo taʻengatá (Tokateline mo e Ngaahi Fuakava 66:2; 132:6–7, 21).
ʻE poupouʻi ʻe he kau taki ʻo e Siasí ʻa e kāingalotú ke nau mateuteu ke mali mo sila ʻi ha temipale. Ko e feituʻu ʻoku ʻikai tali fakapuleʻanga ai ʻa e mali temipalé, ʻe lava ʻe he kau taki ʻo e Siasí pe ko ha niʻihi kehe kuo fakamafaiʻi ʻo fakahoko ʻa e ngaahi mali fakapuleʻangá kae toki muimui mai ha sila ʻi he temipalé (vakai, 38.3). ʻE lava foki ke muimui ki he sīpinga ko ʻení ʻi he taimi ʻe fakatupu ai ʻe ha mali temipale ha ongoʻi liʻekina ʻa ha mātuʻa pe kau mēmipa tonu ʻo e fāmilí koeʻuhí he ʻikai ke nau lava ʻo kau ki he ouau he temipalé.
Ki ha fakamatala ʻo kau ki hono silaʻi ʻo e fānau moʻuí ki he mātuʻá, vakai, 27.4.
27.3.1
Niʻihi ʻe Lava ke Sila ʻi ha Temipale
ʻOku fakaafeʻi ʻa e kāingalotu kakai lalahi kotoa pē ʻo e Siasí ʻe ala fakamāuʻia ka ʻoku teʻeki ke nau mali, ke nau mateuteu ki ha sila ʻi he temipalé. ʻOku poupouʻi ʻa kinautolu kuo nau mali fakalaó ke nau sila ʻi he temipalé ki taimi mo ʻitāniti ʻi he taimi pē te nau mateuteu aí. Kuo pau ke ʻuluaki maʻu ʻenitaumeni ʻa e kāingalotú kimuʻa pea toki lava ke nau sila (vakai, 27.2).
Ko e ngaahi mali ʻoku silaʻi ʻi he temipalé kuo pau ke (1) ʻosi mali fakapuleʻanga kimuʻa pea toki silá pe (2) mali mo silaʻi ʻi he ouau temipale tatau. Vakai, 27.3.2
27.3.1.1
Kāingalotu Ne Sila ki ha Hoa Mali Kimuʻa
Vakai, 38.4.1.
27.3.1.2
Kāingalotu ʻOku Faingataʻaʻia Fakaeʻatamaí
ʻE lava ʻa e kāingalotu ʻoku faingataʻaʻia fakaeʻatamaí ke sila ki honau malí pe tokotaha ʻoku teu mali mo iá kapau:
-
Kuo nau ʻosi maʻu ʻa e ngaahi ouau kotoa pē ʻoku fiemaʻu paú, ʻo kau ai ʻa e ʻenitaumení (vakai, 27.2.1.3).
-
‘Oku nau maʻu ‘a e ivi malava fakaeʻatamai ke mahino, fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava ‘oku fekauʻaki mo iá.
ʻE talatalaifale ʻa e pīsopé mo e mēmipá pea mo hono malí pe tokotaha ʻoku teu mali mo iá. Te ne lotua foki e fakahinohino ʻa e Laumālié. ʻE lava ke ne talatalaifale mo e palesiteni fakasiteikí. ʻE lava ke fakahoko ʻe he palesiteni fakasiteikí ha ngaahi fehuʻi ki he ʻŌfisi ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí, ʻo ka fiemaʻu. Vakai, 38.2.4.
27.3.2
Ko Hono Palani mo Fakataimitēpileʻi ha Sila ʻi he Temipalé
27.3.2.1
Ko Hono Maʻu ha Lekomeni ki he Ngaahi Ouau Moʻuí ki hono Silaʻi ʻo ha Husepāniti mo ha Uaifi
Kuo pau ke maʻu ʻenitaumeni ʻa e kāingalotú kae toki lava ʻo sila ki hano mali. Kuo pau foki ke nau maʻu ʻa e ngaahi meʻá ni:
27.3.2.2
Fetuʻutaki ki he Temipalé
ʻOku totonu ke fetuʻutaki e kāingalotu ʻoku palani ke mali pe sila ki hano hoa malí ki he temipalé ʻi ha taimi lahi kimuʻa ke fakataimitēpileʻi ʻa e ouaú. Te nau lava ʻo fai ia hili ʻenau fakataha mo ʻenau pīsopé (vakai, 27.1.2). ‘E ʻomi ‘e he temipalé ha ngaahi fakahinohino ʻi he taimi ‘e fakataimi-tēpileʻi ai e ʻapoinimení.
27.3.2.3
Ko Hono Ma‘u ha Laiseni Mali
ʻI he feituʻu ʻoku fakangofua ai ʻe he ngaahi lao fakalotofonuá, ʻe lava ke mali mo silaʻi ʻa e kāingalotú ʻi he ouau fakatemipale tatau. Kuo pau ke ma‘u ʻe ha ongome‘a mali ha laiseni mali fakalao ʻoku ʻaongá ʻi he feituʻu ʻe fai ai e malí, kimuʻa pea toki fai ʻa e malí. ʻOku toe vakaiʻi ʻa e laisení ʻi he taimi ʻoku fakapapauʻi ai ʻa e fakamatalá ʻo fakafou ʻi he Teuteu ki he Ouaú (vakai, 27.1.2). Kuo pau foki ke ʻomi ʻe he ongomeʻa malí ʻa e laiseni malí ki he temipalé.
Ko e ongomeʻa mali ʻoku sila ʻi he hili ha mali fakapuleʻangá, he ʻikai fiemaʻu ia ke na ʻomi ha laiseni mali ki he temipalé. Ka te na ʻomi ʻa e ʻaho mo e feituʻu ʻo ʻena mali fakapuleʻangá ʻo fakafou ʻi he Teuteu ki he Ouaú ʻi he LCR (vakai, 27.1.2).
27.3.2.4
Kau Fakafeʻao ki he Ongomātuʻa ʻOku Silaʻí
ʻE lava ʻe ha fefine kuo ʻosi maʻu ʻenitaumeni ʻo fakafeʻao ʻa e fefine malí ke tokoni kiate ia ʻi he loki fetongí. ʻE lava ke fai ʻe ha tangata kuo ʻosi maʻu ʻenitaumeni ʻa e meʻa tatau maʻá e tangata ʻoku teu silá. Ko ha taha ʻe fakafeʻaó kuo pau ke ʻi ai haʻane lekomeni temipale ʻoku kei ʻaongá. ʻE lava ke ʻomi ʻe he temipalé ha tokotaha fakafeʻao ʻo ka fiemaʻu.
27.3.2.5
Ko Hai ʻOkú Ne Fakahoko ha Sila ʻi he Temipalé
ʻOku meimei ke faʻa fakahoko ʻa e sila ʻi he temipalé ‘e ha tokotaha faisila ʻoku vahe ki he temipale ʻe sila ai ʻa e ongomeʻa malí. Kapau ʻoku maʻu ʻe ha mēmipa pe maheni ʻo e fāmilí ʻa e mafai faisilá pea ʻoku vahe ki he temipale ʻe sila ai ʻa e ongomeʻa malí, ʻe lava ke na fakaafeʻi ia ke ne fakahoko ʻa e silá.
ʻE lava foki ke kole ʻe ha taha faisila ha fakangofua mei he Kau Palesitenisī ʻUluakí ke fakahoko ha sila maʻa hono hako totonú (fānau, makapuna, mo e makapuna ua) ʻi ha temipale kehe mei he temipale kuo vahe ki aí. Kuo pau ke ne maʻu ha tohi fakamafaiʻi mei he Kau Palesitenisī ʻUluakí ki he faʻahinga sila pehení. Te ne fakahā ʻa e tohí ʻi he temipalé.
‘Oku ʻikai poupouʻi ʻa e kāingalotú ke nau kole ki he kau Taki Māʻolungá ke fakahoko ‘enau sila ʻi he temipalé.
27.3.2.6
Vala ʻOku Taau ki ha Sila ʻi he Temipalé
Kofu ʻo e Fefiné. ʻE lava ke tui ʻe ha fefine ʻoku sila ʻa e teunga temipale angamahení (vakai, 38.5.1 mo e 38.5.2) pe ko ha kofu mali lolotonga e ouau silá. Ko e kofu ʻe tui ʻe he feine malí ʻi he temipalé ʻoku totonu ke lanu hinehina, molumalu hono sīpingá mo hono tupenú, pea ʻikai fuʻu tōtuʻa hono teuteuʻí. ʻOku totonu foki ke ne ʻufiʻufi ʻa e kāmeni temipalé. ʻOku totonu ke ʻaofi ʻa e tupenu ʻoku ātá.
Ko e kofu ʻo e fefine malí ʻoku totonu ke nima lōloa pe fakalaka hifo e nimá he tuiʻinimá, ke fenāpasi mo e ʻū kofu kehe ‘oku tui ʻi he temipalé. ʻOku ʻikai totonu ke ʻi ai ha veili toho (train) ʻi mui ʻi he kofú tukukehe kapau ʻe lava ke toki pineʻi pe toʻo kae fakahoko ʻa e ouau silá.
ʻE lava ke ʻoatu ʻe he temipalé ha kofu kapau ʻe fiemaʻu.
Vala ʻo e Tangatá. ʻE tui ʻe he tangata malí ʻa e vala temipale angamahení ʻi he lolotonga ʻo e ouau silá (vakai, 38.5.1 mo e 38.5.2). Te ne lava ʻo tui ha teunga fakaʻeiʻeiki ʻi tuʻa he temipalé.
Vala ʻa e Kau Fakaafé. ʻOku totonu ke tui ʻe kinautolu ʻoku nau ʻalu ki ha ouau silá, ʻa e vala ʻoku tatau mo e vala ʻoku nau tui ki he houalotu sākalamēnití. ʻOku totonu ke nau fakaʻehiʻehi mei hono tui e vala siʻí pe vala ʻoku ʻikai ke ne fakapuliki ʻa e kāmeni temipalé. ‘Oku totonu foki ke nau fakaʻehi‘ehi mei hono tui e vala ʻoku fuʻu tōtuʻá, hangē ko e takisitó.
ʻE lava pē ke tui ʻe ha kāingalotu ʻa honau teunga ouau fakatemipalé ʻo kapau ʻoku nau omi fakahangatonu ki ha sila mei ha sēsini ʻenitaumeni.
‘Oku totonu ke tala ʻe he ongomeʻa malí ʻa e fakamatala ko ʻení ki he kau fakaafé ʻi ha taimi lahi kimuʻa pea toki fai ʻa e silá.
Matalaʻiʻakaú. ʻOku ʻikai totonu ke tui ʻe he ongomeʻa malí mo ʻena kau fakaafé ha ʻū matalaʻiʻakau lolotonga ʻa e ouau silá. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi e matalaʻiʻakaú ʻi tuʻa ʻi he temipalé. ‘Oku totonu ke tala ʻe he ongomeʻa malí ʻa e fakamatala ko ʻení ki he kau fakaafé ʻi ha taimi lahi kimuʻa pea toki fai ʻa e silá.
27.3.2.7
Ko e Fakafetongi Mama hili ha Sila Temipalé
Ko e fakafetongi mamá ʻoku ʻikai ko ha konga ia ʻo e ouau sila ʻi he temipalé. Neongo ia, ka ʻe lava ke fakafetongi mama ʻa e ongomeʻa malí ʻo ka hili e ouaú ʻi he loki silá. ʻOku ʻikai totonu ke toe fakafetongi mama e ongomeʻa malí ʻi ha toe taimi pe feituʻu kehe ʻi he temipalé pe ʻi tuʻa he kelekele ʻo e temipalé. ʻI hono fakahoko iá, ʻe lava ke toʻo ai e tokangá mei he ouaú.
ʻE lava ke toki fakafetongi mama ʻa e ongomeʻa mali ʻoku mali mo sila ʻi he ouau tataú, ʻi ha taimi ʻamui ange ke feʻunga mo e fiemaʻu ʻa e kau mēmipa ʻo e fāmilí naʻe ʻikai ke nau lava mai ki he sila ʻi he temipalé. ʻOku totonu ke fenāpasi ʻa e fakafetongi mamá mo e ngeia ʻo ha sila ʻi he temipalé. ʻOku ʻikai totonu ke faʻifaʻitaki ʻe he fakafetongi mamá ha konga ʻo e ouau silá. ʻOku ʻikai totonu ke fefuakavaʻaki ʻa e ongomeʻa malí ʻi he hili ʻa e sila ʻi he temipalé.
Ko e ongomeʻa mali naʻá na mali fakalao kimuʻa pea toki fakahoko ʻena sila he temipalé, ʻe lava ke na fakafetongi mama ʻi heʻena ouau fakapuleʻangá, ʻi heʻena sila he temipalé, pe fakatoloua ʻo e ongo ouaú.
27.3.3
Mali ʻi ha Temipale ki he Moʻuí Ni Pē
Ko e taumuʻa ʻo e temipalé ke fakahoko e ngaahi ouaú ki he taʻengatá. ʻI he ʻuhingá ni, ʻoku ʻikai ke toe fakahoko ai ʻa e mali ki he moʻuí ni peé ʻi he ngaahi temipalé.
Ko e tuʻutuʻuni ki hono sila ha ongomātuʻa naʻá na mali ʻi he temipalé ki he moʻuí ni peé, vakai ki he 38.4.1.7.
27.3.4
Ko Hai ʻe Lava ʻo Kau Atu ki ha Sila Temipale
ʻOku totonu ke fakaafeʻi ʻe he ongomeʻa malí ʻa e kau mēmipa ofi pē ʻo e fāmilí mo e ngaahi kaungāmeʻa ofí ki he sila ʻi he temipalé. Ko e kāingalotu ʻoku lava ke fakamāuá, kuo pau ke nau ʻosi maʻu ʻenitaumeni mo maʻu ha lekomeni temipale kae lava ke nau kau mai.
ʻOku ʻi ai ha kau mēmipa ʻe niʻihi ʻo e lekōtí ʻoku ʻikai papitaiso koeʻuhí ko ha faingataʻaʻia fakaeʻatamai, pea ʻoku papitaiso ha niʻihi ka ʻoku ʻikai maʻu honau ʻenitaumení, ʻi he ʻuhinga tatau. ʻE lava ke fakamafaiʻi kinautolu ʻe he palesiteni fakasiteikí ke nau mamata ʻi he silaʻi honau ngaahi tokoua mo e tuofāfine kei moʻuí, pe mātuʻá kapau ʻoku nau:
-
ʻOsi taʻu 18 pe lahi ange.
-
Lava ʻo anga ʻapasia he lolotonga ʻo e ouaú.
ʻE faitohi ʻa e palesiteni fakasiteikí ʻo fakahaaʻi ai kuo fakangofua ʻa e tokotahá ke ne mamata ʻi he silá. ‘Oku fakahā ʻa e tohi ko ‘ení ʻi he temipalé.
Kuo pau ke ʻosi maʻu ʻenitaumeni mo maʻu lekomeni temipale ʻa e kau mēmipá kae toki lava ke nau mamata ʻi he sila ʻenau ongomātuʻá.
Ki ha fakamatala fekauʻaki mo kinautolu ʻe lava ke kau atu ki he silaʻi ʻo e fānau moʻuí ki he mātuʻá, vakai ki he 27.4.5.
27.3.5
Kātoanga Kai Fakafiefiaʻi ʻo e Malí
Vakai, 38.3.4 ki he fakamatala fekauʻaki mo e kātoanga fakafiefiaʻi ʻo e malí ʻi he ngaahi ʻapi Siasí.
27.4
Silaʻi ʻo e Fānau Moʻuí ki he Mātuʻá
Ko e fānau ko ia ʻoku fāʻeleʻi hili hano silaʻi ʻo ʻenau faʻeé ki hono husepānití ʻi he temipalé, ʻoku fāʻeleʻi kinautolu ʻi he fuakava ʻo e sila ko iá. ʻOku ʻikai fiemaʻu ke toe fakahoko kiate kinautolu ʻa e ouau sila ki he mātuʻá.
ʻE lava ke hoko ʻa e fānau naʻe ʻikai fāʻeleʻi ʻi he fuakavá ko ha konga ʻo ha fāmili taʻengata ʻi hano silaʻi kinautolu ki heʻenau mātuʻa totonú pe mātuʻa ohí. ʻOku maʻu ʻe he fānau ko ʻení ʻa e ngaahi tāpuaki tatau mo ia ʻoku maʻu ʻe he fānau ne fanauʻi ʻi he fuakavá.
Vakai ki he 38.4.2 ki he ngaahi tuʻutuʻuni fekauʻaki mo hono sila ʻo e fānaú ki he mātuʻá.
27.4.1
Ko Hono Maʻu ha Lekomeni ki he Ngaahi Ouau Moʻuí
Kuo pau ke tomuʻa silaʻi ha ongomeʻa mali ʻokú na loto ke silaʻi ʻena fānaú kiate kinaua. Kuo pau foki ke nau maʻu ʻa e ngaahi meʻá ni:
-
Ha lekomeni temipale ki he ngaahi ouau moʻuí (vakai, 26.3.3).
-
Ha lekomeni temipale ʻoku kei ʻaonga maʻá e kāingalotu ʻosi maʻu ʻenitaumení (vakai, 26.3.2).
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he tēpile hoko haké ʻa e lekomeni ʻoku fiemaʻu ʻe he kāingalotú ʻi he taimi ʻoku silaʻi ai kinautolu ki heʻenau mātuʻá. Ke maʻu ha fakamatala fekauʻaki mo e ngaahi lekomeni ko ʻení, vakai, 26.1.
|
Tokotaha ʻOku Fakamaʻu ki he Ongomātuʻá |
(Ngaahi) Lekomeni ʻOku Fiemaʻú |
|---|---|
Tokotaha ʻOku Fakamaʻu ki he Ongomātuʻá Fānau ʻoku siʻi hifo he taʻu 8 | (Ngaahi) Lekomeni ʻOku Fiemaʻú |
Tokotaha ʻOku Fakamaʻu ki he Ongomātuʻá Ko ha mēmipa ʻi he vahaʻa ʻo e taʻu 8 mo e 11 kuo ʻosi papitaiso mo hilifakinima | (Ngaahi) Lekomeni ʻOku Fiemaʻú
|
Tokotaha ʻOku Fakamaʻu ki he Ongomātuʻá Mēmipa ʻoku teʻeki maʻu ʻenitaumeni ʻoku teʻeki ke taʻu 21 ka kuo ʻosi taʻu 11 pea ʻe hoko hono taʻu 12 he taʻu ʻo e ouaú | (Ngaahi) Lekomeni ʻOku Fiemaʻú |
Tokotaha ʻOku Fakamaʻu ki he Ongomātuʻá Mēmipa ʻosi maʻu ʻenitaumeni (kuo pau ke ʻosi maʻu ʻenitaumeni ʻa e kāingalotu ʻoku taʻu 21 pe motuʻa angé kimuʻa pea toki sila ki heʻenau mātuʻá) | (Ngaahi) Lekomeni ʻOku Fiemaʻú |
ʻOku ʻi ai ha kau mēmipa ʻe niʻihi ʻo e lekōtí ʻoku ʻikai papitaiso koeʻuhí ko ha faingataʻaʻia fakaeʻatamai, pea ʻoku papitaiso ha niʻihi ka ʻoku ʻikai maʻu honau ʻenitaumení, ʻi he ʻuhinga tatau. ʻE lava ke fakamafaiʻi kinautolu ʻe he palesiteni fakasiteikí ke sila ki heʻenau mātuʻá. ʻE faitohi ʻa e palesiteni fakasiteikí ʻo fakahaaʻi kuo fakamafaiʻi ʻa e tokotahá ke ne sila. ‘Oku fakahā ʻa e tohi ko ‘ení ʻi he temipalé.
Ki ha fakamatala ʻo kau kiate kinautolu ʻe lava ke kau atu ki he silaʻi ʻo e fānau moʻuí ki he mātuʻá, vakai, 27.4.5.
27.4.2
Fetuʻutaki ki he Temipalé
Ko e ongomātuʻa ʻoku loto ke silaʻi kiate kinaua ʻena fānaú, pe ko e fānau ʻoku loto ke sila ki heʻenau mātuʻa kuo pekiá, ʻoku totonu ke nau fetuʻutaki kei taimi ki he temipalé ke fakataimitēpileʻi ʻa e ouaú. ʻE lava ke fai ia ʻe he kāingalotú hili ʻenau fakataha mo ʻenau pīsopé (vakai, 27.1.2). ʻI ha ngaahi tūkunga ʻe niʻihi, ʻe fiemaʻu ke fakahoko e ngaahi ouau fakatemipale kehé kimuʻa pea toki fai ʻa e silá.
27.4.3
Tokangaʻi ʻo e Fānaú
Vakai ki he 27.1.6.
27.4.4
Ko Hai ʻOkú Ne Fakahoko ʻa e Silaʻi ʻo ha Fānau Moʻui ki he Mātuʻá
ʻOku meimei ke faʻa fakahoko pē hano silaʻi ʻo e fānau moʻuí ki he mātuʻá ʻe ha tokotaha faisila ʻoku vahe ki he temipale ʻe fai ai ʻa e silá. Kapau ʻoku maʻu ʻe ha mēmipa pe maheni ʻo e fāmilí ʻa e mafai faisilá pea ʻoku vahe ki he temipale ʻe fakahoko ai e silá, ʻe lava ke fakaafeʻi ia ʻe he fāmilí ke ne fakahoko ʻa e silá.
ʻE lava foki ke kole ʻe ha taha faisila ha fakangofua mei he Kau Palesitenisī ʻUluakí ke fakahoko ha sila ʻo ha fānau moʻui ki he mātuʻá maʻa hono hako totonú (fānau, makapuna, mo e makapuna ua) ʻi ha temipale kehe mei he temipale kuo vahe ki aí. Kuo pau ke ne maʻu ha tohi fakamafaiʻi mei he Kau Palesitenisī ʻUluakí ki he faʻahinga sila pehení. Te ne fakahā ʻa e tohí ʻi he temipalé.
ʻOku ʻikai poupouʻi ʻa e kāingalotú ke nau kole ki he Kau Taki Māʻolungá ke fakahoko hono silaʻi ʻenau fānau moʻuí ki he mātuʻá.
27.4.5
Niʻihi ʻe Lava ke Kau ki he Sila ʻa ha Fānau ki he Mātuʻá
Ke mamata ʻi hano silaʻi hanau tokoua, tuongaʻane pe tuofāfine, fānau ʻa e mali ua ʻo ʻenau mātuʻá, pe fānau ʻoku nau tamai taha pe faʻē taha, ko e kāingalotu teʻeki maʻu ʻenitaumeni ʻoku teʻeki ke taʻu 21, kuo pau ne fanauʻi kinautolu ʻi he fuakavá pe ʻosi silaʻi ki heʻenau ongomātuʻá. ʻIkai ngata aí, ko e fānau taʻu 8 mo motuʻa angé kuo pau ke ʻosi papitaiso mo hilifakinima pea kuo pau ke ʻi ai haʻanau lekomeni temipale ʻoku kei ʻaongá.
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he tēpile ko ʻení ʻa e ngaahi lekomeni ʻoku fiemaʻu ʻe he kāingalotú ʻi he taimi ʻoku nau mamata ai ki hono silaʻi honau ngaahi tokouá mo e tuofāfiné, fānau mei he mali ua ʻo ha taha ʻenau mātuʻá, mo e fānau ʻoku nau tamai taha pe faʻē taha ki heʻenau mātuʻá. Ke maʻu ha fakamatala fekauʻaki mo e ngaahi lekomeni ko ʻení, vakai, 26.1.
|
Tokotaha ʻOkú Ne Mamata ʻi he Silá |
(Ngaahi) Lekomeni ʻOku Fiemaʻú |
|---|---|
|
Fānau ʻoku siʻi hifo he taʻu 8 |
|
|
Ko ha mēmipa ʻi he vahaʻa ʻo e taʻu 8 mo e 11 kuo ʻosi papitaiso mo hilifakinima |
|
|
Mēmipa ʻoku teʻeki maʻu ʻenitaumeni ʻoku teʻeki ke taʻu 21 ka kuo ʻosi taʻu 11 pea ʻe hoko hono taʻu 12 he taʻu ʻo e ouaú | |
|
Mēmipa kuo ʻosi maʻu ʻenitaumeni (ko e kāingalotu kuo mali pe taʻu 21 pe motuʻa angé kuo pau ke nau ʻosi maʻu ʻenitaumeni ke mamata ʻi he faʻahinga sila peheé) |
|