“21–27 Siulai: Ko Ia ʻʻOku Foaki Ki Ai ʻa e Meʻa Lahí ʻOku ʻEkeʻi ʻa e Meʻa Lahi Meiate Iaʼ: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81–83,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81–83,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
Fakaikiiki mei he Kalaisi mo e Talavou Koloaʻiá, tā fakatātaaʻi ʻe Heinrich Hofmann
21–27 Siulai: Ko Ia “ʻOku Foaki Ki Ai ʻa e Meʻa Lahí, ʻOku ʻEkeʻi ʻa e Meʻa Lahi Meiate Ia”
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81–83
Naʻe uiuiʻi ʻe he ʻEikí ʻa Sese Kause ʻi Māʻasi 1832, ke hoko ko ha tokoni kia Siosefa Sāmita ʻi he Kau Palesitenisī ʻo e Lakanga Fakataulaʻeiki Māʻolungá (ʻoku ui he taimí ni ko e Kau Palesitenisī ʻUluakí). Ko e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81 ko ha fakahā ia kia Misa Kause fekauʻaki mo hono uiuiʻi foʻoú. Ka naʻe ʻikai ngāue faivelenga ʻa Sese Kause, ko ia naʻe uiuiʻi leva ʻa Feletiliki G. Uiliamisi ke fetongi ia. Naʻe fetongi ʻe he hingoa ʻo Misa Uiliamisí ʻa e hingoa ʻo Misa Kausé ʻi he fakahaá.
ʻOku hangē ia ha kiʻi fakaikiiki siʻisiʻi, ka ʻokú ne ʻomi ha moʻoni mahuʻinga: ko e lahi taha ʻo e ngaahi fakahā ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ʻoku fakahoko ia ki ha kakai pau, ka te tau lava maʻu pē ʻo kumi ha ngaahi founga ke fakaʻaongaʻi ia kiate kitautolu (vakai, 1 Nīfai 19:23). ʻI heʻetau lau e akonaki ʻa e ʻEikí kia Feletiliki G. Uiliamisi ke “fakamālohi ʻa e ngaahi tui ʻoku vaivaí,” te tau lava ʻo fakakaukau ki he kakai te tau lava ʻo fakamālohiá (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:5). ʻI heʻetau lau e fakaafe ʻa e ʻEikí ki he kau mēmipa ʻo e Kautaha Uouongatahá ke “fehaʻiʻaki ʻa kimoutolu ʻi he fuakavá ni,” te tau lava ʻo fakakaukau ki heʻetau ngaahi fuakavá. Pea te tau lava ʻo lau ʻEne talaʻofá, “ʻOku ou haʻisia, ʻo ka mou ka fai ʻa e meʻa ʻoku ou leaʻakí,” ʻo hangē ʻokú Ne folofola mai kiate kitautolú (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:10, 15). Te tau lava ʻo fai ʻeni koeʻuhí, hangē ko ia ne fakahā ʻe he ʻEikí, “Ko e meʻa ʻoku ou lea ʻaki ki he toko tahá ʻoku ou lea ʻaki ia ki he kakai kotoa pē” (veesi 5).
Vakai, “Newel K. Whitney and the United Firm,” “Jesse Gause: Counselor to the Prophet,” ʻi he Revelations in Context, 142–47, 155–57.
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:4–5; 82:18–19
“Te ke fai ai ʻa e ngāue ʻaonga taha ki ho kāingá.”
ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ʻi ha ngaahi potufolofola ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81–83, ke tau tokoniʻi e kakai faingataʻaʻia ʻoku tau feohí. Fakakaukau ke fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi potufolofolá ʻi hoʻo maʻu kinautolú. Ko e taha ʻo e ngaahi sīpinga fakaikiiki tahá ʻoku ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:4–5. Ko ha ngaahi fehuʻi ʻeni ʻe niʻihi ke tokoni ke ke fakalaulauloto ki he ngaahi veesi ko ʻení:
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe lava ke “vaivai” ai ha tokotaha? ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “tokoniʻi” kinautolú? Ko e fē ha taimi ne tokoniʻi ai au ʻe he ngāue tokoni faka-Kalaisi ʻa e niʻihi kehé ʻi heʻeku ongoʻi vaivaí?
-
Ko e hā ha meʻa te ne fakatupu ke “tautau ki lalo” ha ongo nima ʻa ha tokotaha? Te u lava fēfē ʻo “hiki hake” ʻa e ngaahi nima ko iá?
-
Ko e hā nai ʻa e ʻuhinga ʻo e “ngaahi tui ʻoku vaivaí”? ʻOku fakamālohia fēfē iá?
ʻOku fakahoko fēfē ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi meʻá ni maʻaú?
Mahalo ʻe hoko hono ako e veesi ko ‘ení ke ke fakakaukau ai ki ha taha te ke lava ʻo “tokoniʻi,” “hiki hake,” pe “fakamālohi.” Ko e hā ha meʻa te ke fai ke ngāue fakaetauhi ai ki he tokotaha ko iá?
Ko e hā mo ha toe meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo e ngāue tokoni ki he niʻihi kehé ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:18–19? Te ke lava foki ʻo mamata ʻi he vitiō “Ngaahi Akonaki ʻa Tōmasi S. Monisoní: Fakahaofi ʻa Kinautolu ʻOku Faingataʻaʻiá” (Gospel Library). Naʻe fakafōtunga fēfē ʻe he kau mēmipa ʻo e uooti ʻa Pīsope Monisoní ʻa e meʻa ʻoku akoʻi ʻi he ongo veesi ko ʻení?
Ngaahi akonaki ‘a Tōmasi S. Monisoní: Fakahaofi ʻa Kinautolu ʻOku Faingata‘aʻiá
Vakai foki, Sēkope 2:17–19; Mōsaia 18:8–9; “Works of God” (vitiō), ChurchofJesusChrist.org.
Works of God
Carl Heinrich Bloch (1834–1890), Ko e Fakamoʻui ʻe Kalaisi ʻa e Mahakí ʻi Petesetá, 1883, oil on canvas, 100 ¾ x 125 ½ inches. Musiume ʻAati ʻo e ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí, naʻe fakatau ʻaki e paʻanga naʻe foaki ʻe Jack R. mo Mary Lois Wheatley, 2001.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:3
Kuo foaki mai ʻe he Fakamoʻuí ha meʻa lahi kiate au pea ʻoku fiemaʻu ha meʻa lahi meiate au.
ʻE ala ueʻi koe ʻi hoʻo lau ʻa e veesi ko ʻení ke ke toe vakaiʻi ʻa e meʻa kuo foaki atu ʻe he ʻOtuá—ʻa e ngaahi tāpuaki fakatuʻasino mo fakalaumālie fakatouʻosi. Manatuʻi ʻeni ʻi hoʻo lau e toenga ʻo e vahe 82. Ko e hā ʻokú ke ongoʻi ʻoku fiemaʻu ʻe he ʻOtuá meiate koé?
Vakai foki, “Kuo Lahi Hoku Tāpuakí,” Ngaahi Himí, fika 126.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:8–10
Ko e ngaahi fekaú ko e fakamoʻoni ia ʻo e ʻofa ʻa e ʻOtuá kiate kitautolú.
Kapau kuó ke fifili pe ko ha taha ʻokú ke ʻilo ki he ʻuhinga ʻoku ʻomi ai ʻe he ʻEikí ha ngaahi fekau lahi peheé, ʻe lava ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:8–10 ʻo tokoni. Ko e hā ha ngaahi fakakaukau mei he ngaahi vēsí ni ʻe lava ʻo tokoni ke ke fakamatalaʻi ki ha taha e ʻuhinga ʻokú ke fili ai ke muimui ki he ngaahi fekau ʻa e ʻEikí? Ko e hā te ke lava ʻo fakafehoanaki ki ai ʻa e ngaahi fekaú ʻe ala tokoní? Te ke lava ʻo maʻu ha toe ngaahi fakakaukau ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:37–38; 130:20–21 mo e vitiō “Blessed and Happy Are Those Who Keep the Commandments of God” (Gospel Library). Ko e hā ha ngaahi aʻusia kuó ne akoʻi koe ke ke vakai ki he ngaahi fekaú ko ha ngaahi tāpuaki?
Blessed and Happy Are Those Who Keep the Commandments of God
Fakakaukau ki ha niʻihi ʻo e ngaahi fekau kuo tuku atu ʻe he ʻOtuá kiate koé. Ko e hā kuo akoʻi atu ʻe he ngaahi fekau ko ʻení fekauʻaki mo Ia mo Hono finangaló? (vakai, veesi 8). Kuo tokoniʻi fēfē nai hoʻo moʻuí ʻi hono tauhi e ngaahi fekau ko ʻení?
Ko e hā kuó ke ako fekauʻaki mo e ʻEikí mei he veesi 10? ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke “haʻisia” ʻa e ʻEikí? (vakai foki, veesi 15).
Kuo tauhi fēfē nai ʻe he ʻEikí ʻEne ngaahi talaʻofá ʻi hoʻo moʻuí? Ko e hā te ke lava ʻo talaange ki ha taha ʻoku ʻikai ke ne ongoʻi ʻokú ne fie tauhi ʻa e ngaahi fekaú koeʻuhí kuo teʻeki ai ke ne maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki naʻá ne ʻamanaki ki aí? ʻOkú ke maʻu nai ha faʻahinga fakakaukau ʻaonga ʻi he pōpoaki ʻa ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni ko e “Ko Hotau Vā Fetuʻutaki mo e ʻOtuá”? (Liahona, Mē 2022, 78–80).
Vakai foki, Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Ngaahi Fekaú,” Gospel Library.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:10
ʻOku tāpuekina kitautolu ʻe he ʻEikí ʻi Heʻene ngaahi founga fakaofo pē ʻAʻana.
Naʻe lea ʻa Sisitā Veisinia H. Piesi, ko ha mēmipa mālōlō ʻo e Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Kau Finemuí, kau ki ha fefine naʻe hohaʻa ki heʻene fānau ʻa ia naʻa nau fakahoko ha ngaahi fili taʻemāʻoniʻoní. ʻI heʻene hohaʻá, naʻá ne ʻahiʻahi e meʻa kotoa pē naʻá ne fakakaukau ki aí ke fekumi ki he ngaahi tāpuaki ʻa e ʻEikí maʻanautolu. Makehe mei he lotu tāumaʻú, naʻá ne fokotuʻu ha taumuʻa fisifisimuʻa ke fakalahi ʻene ʻalu ki he temipalé mo ongoʻi fakapapau ʻe tali ʻe he ʻEikí ʻa e feilaulau mahuʻingá ni ʻaki Haʻane liliu e loto ʻo ʻene fānaú. Naʻe pehē ʻe he fefiné:
“Hili ha taʻu ʻe hongofulu ʻo e fakalahi ʻeku ʻalu ki he temipalé mo e lotu maʻu peé, ʻoku ou fakameʻapangoʻia ke u talaatu kuo teʻeki liliu e ngaahi fili ʻa ʻeku fānaú. …
“Ka kuó u liliu au. Ko ha fefine foʻou au. … ʻOku molū ange hoku lotó. ʻOku ou fonu ʻi he manavaʻofa. Te u lava ʻo fai ha meʻa lahi ange pea ʻoku ou ʻataʻatā mei he manavaheé, loto-hohaʻá, ongoʻi halaiá, tukuakiʻí, mo e tailiilí. Kuó u tukuange ʻeku ngaahi fakangatangatá pea kuo lava ʻeni ke u tatali ki he ʻEikí. Pea ʻoku ou aʻusia maʻu pē ha ngaahi hāsino ʻo e mālohi ʻo e ʻEikí. ʻOkú Ne ʻomi ha ngaahi ʻaloʻofa ongongofua, ko ha ngaahi pōpoaki iiki ʻoku fakahaaʻi mai ai ʻene ʻofa kiate au mo ʻeku fānaú. Kuo liliu ʻeku ngaahi fiemaʻú. Kuo ʻikai ke u toe nofo ʻo ʻamanaki ʻe liliu ʻeku fānaú, ka ʻoku ou fakatuʻamelie ki he ngaahi ʻaloʻofa ongongofuá ni pea ʻoku ou fonu ʻi he loto-houngaʻia koeʻuhí ko kinautolu. …
“Kuo liliu ʻeku ngaahi lotú. ʻOku ou fakahaaʻi ha ʻofa lahi ange pea ʻoku ou houngaʻia ange. … ʻOku ngāue ʻa e ʻEikí ʻi ha ngaahi founga fakaofo, pea ʻoku fakafonu moʻoni ʻaki au e nonga ʻoku mahulu hake ʻi he mahino kotoa pē” (ʻi he “Prayer: A Small and Simple Thing,” At Pulpit [2017], 288–89).
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 83
“ʻE tauhi ʻa e kau uitoú mo e kau tamai mo e faʻē maté.”
ʻI ʻEpeleli 1832, ʻi hono fakahinohinoʻi ʻe he ʻEikí, naʻe fononga ʻa Siosefa Sāmita ʻi ha meimei maile nai ʻe 800 ke ʻaʻahi ki he Kāingalotu ne nau fakatahataha mai ki Mīsulí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:9). Lolotonga ʻene ʻi aí, naʻá ne ʻaʻahi ki ha kolo naʻe ohi ai ʻe ha kau uitou ʻenau fānaú ʻiate kinautolu pē. Ne kau ʻiate kinautolu ʻa Fīpē Peki mo ʻAna Lousa, ʻa ia naʻe ʻiloʻi fakataautaha ʻe he Palōfitá. ʻI Mīsuli ʻi he 1830 tupú, naʻe ʻoange ʻe he ngaahi lao ʻa e siteití ha totonu fakangatangata ʻa e kau uitoú ki he koloa honau ngaahi husepāniti pekiá. Ko e hā ʻokú ke ako mei he vahe 83 fekauʻaki mo e anga e ongoʻi ʻa e ʻEikí kau ki he kau uitoú mo e tamai mo e faʻē maté? ‘Okú ke ʻiloʻi ha taha ʻi he tūkungá ni ʻe ʻaonga ki ai hoʻo ʻofá pe tokangá? Ko e hā ha ngaahi founga te ke lava ai ʻo vahevahe ʻa e meʻa ʻokú ke maʻú mo e kau uitoú, kau paeá, ngaahi faʻē tāutahá, mo e niʻihi ʻoku faingataʻaʻiá?
Vakai foki, ʻĪsaia 1:17; Sēmisi 1:27.
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:3
Te u lava ʻo lotu ki he ʻOtuá “ʻaki ʻa e leʻó pea ʻi [hoku] lotó.”
-
ʻI hoʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:3 mo hoʻo fānaú, tokoni ke nau fakakaukau ki ha ngaahi feituʻu “kakai” mo “lilo” kehekehe te nau lava ʻo lotu ai. Te mou lava foki ʻo fanongo pe hivaʻi mo kinautolu ha himi fekauʻaki mo e lotú, hangē ko e “Ko e Lotu Liló” (Ngaahi Himí, fika 74). Fevahevaheʻaki ha meʻa mei he himí ʻokú ne akoʻi ha foʻi moʻoni mahuʻinga fekauʻaki mo e lotú. Te mou lava foki ʻo talanoa fekauʻaki mo e lea ʻi he loto-ʻapasia ki he Tamai Hēvaní.
-
Ke poupouʻi hoʻo fānaú ke lotu ʻi honau lotó, te ke lava ʻo ʻoange ha ngaahi foʻi haati pepa pea fakaafeʻi ke nau tā pe tohi ha meʻa ʻoku nau fie lotua ki he Tamai Hēvaní. Fakamoʻoni ange ʻoku ʻafioʻi ʻe he Tamai Hēvaní ʻa e meʻa ʻoku tau fakakaukau mo ongoʻí pea te Ne lava ʻo fanongo ki heʻetau ngaahi lotú neongo kapau he ʻikai ke tau lea leʻo lahi ʻaki ia. Te ke lava ʻo vahevahe mo kinautolu ha aʻusia ʻi ha taimi naʻá ke lotu ai ʻi ho lotó pea naʻe ongona koe ʻe he Tamai Hēvaní.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:5
ʻOku finangalo ʻa e ʻEikí ke u tokoni ki he kakai ʻoku faingataʻaʻiá.
-
Tā mo hoʻo fānaú ha fakatātā ʻo ha laʻinima mo e ngaahi foʻi tui, pea kole ki hoʻo fānaú ke kumi e ngaahi kupu ko ʻeni ʻo e sinó ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:5. Ko e hā e meʻa ʻoku kole mai ʻe he ʻEikí ke tau fakahoko ʻi he veesi ko ʻení? Te mou lava ʻo fevahevaheʻaki ha ngaahi founga kuo fakamālohia ai koe ʻe he kakaí ʻi hoʻo ongoʻi “vaivaí.” ʻE lava ʻa e vitiō “Pass It On” (ChurchofJesusChrist.org) ʻo ʻoange ha ngaahi fakakaukau ki hoʻo fānaú ki he founga ke nau tokoni ai ki he niʻihi kehé. Te mou lava foki ʻo hivaʻi ha foʻi hiva fekauʻaki mo e ngāue tokoní, hangē ko e “Kuó U Fai ha Lelei?” (Ngaahi Himí, fika 129). Fakakaukau ke tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau faʻu ha palani ke tokoniʻi ha taha ʻoku faingataʻaʻia he uiké ni.
2:18Pass It On
-
Te ke lava foki ʻo fakaʻaongaʻi ha ʻū fakatātā pe vitiō ke fai ha ngaahi talanoa ki hono tokoniʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e niʻihi kehé (vakai ki he ʻū fakatātā ʻi he lēsoni ko ʻení; Tohi Fakatātā ʻo e Ongoongoleleí, fika 41, 42, 46, 47, 55; pe ko e taha ʻo e Ngaahi Vitiō ʻo e Tohi Tapú ʻi he Gospel Library). Te tau lava fēfē ʻo muimui ʻi he tā sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ʻi hono tokoniʻi e niʻihi kehé?
Te tau lava ʻo tokoni ki he kakai faingataʻaʻiá ʻo hangē ko ia naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí.
Tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau maʻu ha ueʻi fakalaumālie pē ʻanautolu. ʻOku mahulu hake ʻa e ʻuhinga ʻo e akoʻí ʻi hono vahevahe pē ʻo e moʻoní—ʻoku ʻuhinga ia ke tokoniʻi e kakai kehé ke nau hoko ko ha kau ako ʻoku ʻikai fakafalala. Hangē ko ʻení, poupouʻi hoʻo fānaú ke nau fekumi ki he fakahinohino ʻa e ʻEikí ke ʻiloʻi pe ko hai te nau lava ʻo tokoniʻí, kae ʻoua ʻe talaange pē ʻa e founga te nau lava ai ʻo tokoniʻi e niʻihi kehé.u .
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:10
ʻOku talaʻofa mai ʻe he Tamai Hēvaní ha ngaahi tāpuaki ʻi heʻeku feinga ke talangofua kiate Iá.
-
Te ke lava mo hoʻo fānaú ʻo kumi ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:8–10 ha ngaahi tali ki he fehuʻi “Ko e hā e ʻuhinga ʻoku ʻomi ai ʻe he Tamai Hēvaní ʻa e ngaahi fekaú?” Mahalo te ke fie tokoniʻi hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki ha ngaahi sīpinga ʻo ʻEne ngaahi fekaú (hangē ko ʻení, vakai ki he, ʻEkesōtosi 20:4–17; Mātiu 22:37–39; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:5–17). ʻE ala tokoni kapau te ke kumi mo hoʻo fānaú pe tā ha ʻū fakatātā ke fakafofongaʻi hanau niʻihi. ʻOku fakahaaʻi fēfē ʻe he ngaahi fekau ʻa e Tamai Hēvaní ʻa ʻEne ʻofa ʻiate kitautolú?
-
Mahalo ʻe tokoni ha kiʻi vaʻinga faingofua ke vakai hoʻo fānaú ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá ko ha ngaahi tāpuaki, kae ʻikai ko ha kavenga. ʻE lava ke fai ʻe ha taha ha fakahinohino ke tokoni ki ha taha kehe, ʻa ia ʻoku haʻi hono matá, ke ne fai ha meʻa hangē ko hono ngaohi ha sanuisi pe tā ha fakatātā. Fakakaukau ki ha meʻa fakafiefia mo mohu founga! Talanoa leva ki he founga ʻoku tatau ai e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá mo e ngaahi fakahinohino ʻi he vaʻinga ko ʻení.
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Kaumeʻa ʻo e māhina ní.