“14–20 Siulai: ʻTe u Tataki Atu ʻa Kimoutoluʼ: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77–80,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2025 (2025)
“Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77–80,” Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au—Maʻá e ʻApí mo e Lotú: 2025
Foki ki ʻApi, tā fakatātaaʻi ʻe Yongsung Kim
14–20 Siulai: “Te u Tataki Atu ʻa Kimoutolu”
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77–80
Naʻe siʻi hifo ʻi he taʻu ʻe ua hili hono fakafoki mai e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí, naʻe tupu ia ʻo aʻu ki he kāingalotu ʻe 2,000 tupu pea naʻe mafola vave ia. Naʻe fakataha ʻa Siosefa Sāmita ʻi Māʻasi 1832, mo ha kau taki kehe ʻo e Siasí “[ke aleaʻi e fiemaʻu ʻa e Siasí]”: ʻa e fiemaʻu ke pulusi e ngaahi fakahaá, fakatau mai ha kelekele ke tānaki fakataha ki ai, mo tokangaʻi e masivá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78, ʻuluʻi vahe). Ke feau e ngaahi fie maʻu ko ʻení, naʻe uiuiʻi ʻe he ʻEikí ha kau taki toko siʻi ʻo e Siasí ke nau faʻu e Kautaha Faaitahá, ko ha kulupu te nau ngāue faaitaha ke “fakatupulaki ki muʻa ʻa e ngāue” ʻa e ʻEikí (veesi 4) ʻi he ngaahi tafaʻaki ko ʻení. Ka naʻa mo e ngaahi meʻa fakapule peheé, naʻe nofotaha ʻa e ʻEikí ʻi he ngaahi meʻa ʻo ʻitānití. Ko e aofangatukú, ko e taumuʻa ʻo ha fale paaki pe ko ha falekoloa—mo e meʻa kotoa pē ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá—ke teuteuʻi ʻEne fānaú ke nau maʻu “ha nofoʻanga ʻi he maama fakasilesitialé” mo e “ngaahi koloa ʻo e taʻengatá” (veesi 7, 18). Pea kapau ʻoku faingataʻa ke mahino e ngaahi tāpuaki ko iá ʻi he taimí ni, ʻi he lotolotonga ʻo e femoʻuekina ʻa e moʻui fakaʻahó, ʻokú Ne fakapapau mai, “Ke mou fiefia, he te u tataki atu ʻa kimoutolu” (veesi 18).
Ngaahi Fakakaukau ki he Ako ʻi ʻApí mo e Lotú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77
ʻOku foaki ʻe he ʻOtuá ʻa e ʻiló ki he kakai ʻoku fekumi ki aí.
ʻI he ngāue ʻa Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ki hono liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú, naʻe ʻi ai haʻana ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e tohi Fakahaá, ʻo hangē ko e kakai tokolahi. Pea hangē ko ia naʻe ʻiloʻi lelei ʻe Siosefá, ʻi heʻene masiva ʻi he potó, naʻe lava ke ne kole ki he ʻOtuá. Ko e ngaahi fakakaukau naʻá ne maʻú ʻoku ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77. ʻI hoʻo lau e vahe ko ʻení, fakakaukau ke lekooti hoʻo ngaahi fakakaukaú ʻi he ngaahi vahe fekauʻaki ʻi he tohi Fakahaá. Ko e hā ʻokú ke ako mei hoʻo akó fekauʻaki mo e maʻu fakahaá?
Liliu ʻo e Tohi Tapú, tā fakatātaaʻi ʻe Liz Lemon Swindle
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78
Ko e hā ʻa e Kautaha Faaitaha?
Naʻe fokotuʻu ʻa e Kautaha Fāitahá ke puleʻi e ngaahi ngāue pulusi mo fakapisinisi ʻi ʻOhaiō mo Mīsulí. Naʻe kau ai ʻa Siosefa Sāmita, Niueli K. Uitenī, mo e kau taki kehe ʻo e Siasí ne fakatahaʻi ʻenau maʻuʻanga tokoní ke feau e ngaahi fie maʻu fakatuʻasino ʻi he tupulaki ʻa e Siasí. Meʻapango, naʻe lahi e moʻua ʻa e Kautaha Fāitahá pea naʻe veteki ia ʻi he 1834 ʻi he taimi ne ʻikai toe lava ʻo puleʻi e ngaahi moʻuá.
Vakai foki, “Newel K. Whitney and the United Firm,” ʻi he Revelations in Context, 142–47; Ngaahi Tefito ʻi he Hisitōlia ʻo e Siasí, “Kautaha Uouongatahá),” Gospel Library.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:1–7
Te u lava ʻo tokoni ke “fakatupulaki ki muʻa ʻa e ngāue” ʻa Kalaisi mo Hono Siasí.
Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Siosefa Sāmita mo e kau taki kehe ʻo e Siasí ʻe tokoni hono puleʻi ha falekoloa mo e fale paaki ke “fakatupulaki ki muʻa ʻa e ngāue, ʻa ia kuo mou fakapapau ke faí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:4). ʻOkú ke pehē ko e hā ʻa e “ngāue” ʻa e Siasi ʻo e Fakamoʻuí? Fakalaulauloto ki heni ʻi hoʻo lau e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:1–7. Ko e hā ha niʻihi ʻo e ngaahi founga kehekehe te ke lava ʻo tokoni ai ke fakalakalaka ki muʻa e ngāue ko iá—kau ai ho fāmilí?
Vakai foki, Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá, 1.2.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:17–18
‘E tataki au ʻe he ʻEikí.
ʻOkú ke pehē ko e hā ʻoku faʻa ui ai ʻe he ʻEikí ʻEne kau muimuí ko e “fānau iiki”? (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:17). Ko e fē ha taimi kuó ke ongoʻi ai hangē ha kiʻi leká, mahalo koeʻuhí ko ha meʻa “kuo teʻeki ai mahino” kiate koe pe “ʻikai … lava ʻo kātakiʻi”? (veesi 17–18). Ko e hā ʻokú ke maʻu ʻi he ngaahi vēsí ni ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke “fiefia” (veesi 18) ʻi he ngaahi taimi peheé? Fakakaukau ke ke kumi hao laʻitā ʻi he taimi naʻá ke kei siʻi aí, peá ke fakalaulauloto ki he founga kuó ke tupulaki fakalaumālie ai talu mei aí. Pe fakakaukau ki ha meʻa naʻe faingataʻa kiate koe ʻi hoʻo kei siʻí ka ʻoku faingofua ange ia he taimí ni. Ko e hā ha ngaahi founga ʻoku kei finangalo ai ʻa e Tamai Hēvaní ke ke hangē ha tamasiʻi siʻí? (vakai, Mōsaia 3:19). ʻOku founga fēfē ʻEne “tataki [koé]”?
Te u Tataki Atu ʻA Kimoutolu
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:19
Te u lava ʻo maʻu ʻa e meʻa kotoa pē ʻi he loto-fakafetaʻi.
Ke teuteu ke ako e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:19, te ke lava ʻo hiki ha lisi ʻo e ngaahi meʻa lelei kuo hoko kiate koe he ʻaho ní. Pea hiki leva ha lisi ʻo e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke fuʻu hangē ko ha ngaahi tāpuaki kiate koé. Fakalaulauloto ki he ngaahi lisi ko ʻení ʻi hoʻo lau e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:19. Ko e hā ha faikehekehe ʻoku hoko ʻi hoʻo moʻuí kapau te ke maʻu ʻa e “ngaahi meʻa kotoa pē” ʻi he loto-fakafetaʻi—ʻo aʻu pē ki he ngaahi meʻa ʻoku ʻikai hangē ha ngaahi tāpuakí?
Ke ako lahi ange ki he founga ʻe lava ai ʻe he houngaʻia ki he ʻOtuá ʻo tākiekina hoʻo moʻuí, vakaiʻi e ngaahi potufolofola ko ʻení pea hiki ha lisi ʻo e ngaahi moʻoni ʻokú ke maʻú: Saame 107:8–9; Luke 17:11–19; Filipai 4:6–7; Mōsaia 2:19–24; ʻAlamā 34:38; 37:37; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 46:32; 59:7, 15–21.
Fakakaukau ke fekumi ʻi he pōpoaki ʻa Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa ko e “Loto Fakafetaʻi ʻi ha Faʻahinga Tūkunga Pē” (Liahona, Mē 2014, 70–77) ki ha faleʻi fekauʻaki mo e founga ke houngaʻia aí. Te ke lava ʻo kumi ha faleʻi tatau ʻi he vitiō “Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻi he Mālohi Faifakamoʻui ʻo e Loto-houngaʻiá” (Gospel Library). ʻOku kaunga fēfē ʻa e houngaʻiá ki ho vā fetuʻutaki mo Sīsū Kalaisí?
President Russell M. Nelson on the Healing Power of Gratitude
Fekumi pea vahevahe. Kapau ʻoku vahe atu ke ke faiako, kumi ha ngaahi founga ke tokoniʻi ai ʻa e kakaí ke nau fekumi ʻi he folofolá pe ngaahi lea ʻa e kau palōfitá—ʻiate kinautolu pē pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki—pea vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau akó. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo ʻoange ki he tokotaha pe kulupu takitaha ʻi he ʻekitivitī ko ʻení ha konga ʻo e pōpoaki ʻa Palesiteni ʻUkitofá pea kole ange ke nau vahevahe ha kupuʻi lea pe sētesi ʻoku nau ongoʻi ʻokú ne fakamatalaʻi fakanounou e meʻa naʻá ne akoʻí.
Vakai foki, “Tānaki Ho Ngaahi Tāpuaki,” Ngaahi Himí, fika 148; Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Houngaʻiá,” Gospel Library.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 79–80
‘Oku mahuʻinga lahi ange ʻa e uiuiʻi ke ngāue maʻá e ʻEikí ʻi he feituʻu ʻoku ou ngāue ki aí.
Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā fekauʻaki mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 80 ʻo pehē, “Mahalo ko e taha ʻo e ngaahi meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he Fakamoʻuí ʻi he fakahā ko ʻení, ʻoku fie maʻu e vahe ke ngāue ʻi ha feituʻu paú, ka ʻoku fika ua hake hono mahuʻingá ki he ui ki he ngāué” (“Ui ki he Ngāué,” Liahona, Mē 2017, 68). Ko e hā ha ngaahi aʻusia kuó ne tokoniʻi koe ke ke ʻilo ʻoku moʻoni e ngaahi lea ʻa ʻEletā Petinaá? Ko e hā ha toe ngaahi lēsoni te ke lava ʻo maʻu ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 79–80 ʻe lava ʻo tokoni ki ha taha kuó ne toki maʻu ha uiuiʻi?
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Liahona mo e Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻo e māhina ní.
Kakai, Ngaahi Feituʻu, Ngaahi Meʻa ʻOku Hoko
Ngaahi Fakakaukau ki hono Akoʻi ʻo e Fānaú
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77:2
Naʻe fakatupu ʻe he ʻOtuá ʻa e meʻa kotoa pē ʻi he māmaní.
-
ʻI hoʻo lau fakataha mo hoʻo fānaú ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77:2, te mou lava ʻo sio ki ha ngaahi fakatātā ʻo e fanga monumanú, kau ai e fanga ʻinisīkité mo e manupuná. ʻE lava ke tuhu hoʻo fānaú ki he ʻū fakatātaá ʻi he taimi te ke lau ai ʻa e ngaahi lea “fanga manú,” “ngaahi meʻa totoló,” mo e “fanga manupuna ʻo e ʻataá.” Fevahevaheʻaki ʻa e founga ʻoku tokoniʻi ai koe ʻe he ngaahi fakatupu ʻa e ʻOtuá ke ke ongoʻi ʻEne ʻofá.
Naʻe fakatupu ʻe he ʻOtuá ʻa e meʻa kotoa pē ʻi he māmaní.
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:4
Te u lava ʻo tokoni ke “fakatupulaki ki muʻa ʻa e ngāue” ʻa Sīsū Kalaisí.
-
Ke tokoni ki hoʻo fānaú ke nau fakakaukau ki honau fatongia ʻi he ngāue ʻa e ʻEikí, fakakaukau ke lau mo kinautolu ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:4 ke ʻiloʻi ʻa e “ngāue” naʻa tau “fakapapau ke fai” (tali pe fili ke poupou ki ai) ʻi heʻetau papitaisó. Tokoni ke nau fekumi ʻi he ngaahi potufolofola hangē ko ʻení ke maʻu ha ngaahi tali: Mōsaia 18:8–10; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:37; Mōsese 1:39. Mahalo ʻe fiefia hoʻo fānaú ʻi hono tulamaʻi e founga te nau lava ai ʻo tokoni ki he ngāue ʻa e ʻEikí. Hangē ko ʻení, ʻoku fēfē nai ʻa e “fefuaʻaki ʻa [ʻetau] ngaahi kavengá” pe “toʻo kiate [kitautolu] ʻa e huafa ʻo Sīsū Kalaisí”? ʻOku founga fēfē hono “fakatupulaki ki muʻa ʻa e ngāue” ʻa Kalaisí ʻi he meʻá ni?
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:6
Te u lava ʻo vahevahe e ngaahi meʻa ʻoku ou maʻú mo e niʻihi kehé.
-
Ke akoʻi e ʻuhinga ke “tatau ʻi he ngaahi meʻa fakamāmaní” (veesi 6), te ke lava ʻo ʻoange ki hoʻo fānaú ha ʻū tā ʻo e kakai ʻoku faingataʻaʻia (fiekaia, lavea, pe mokosia) mo ha ngaahi meʻa ʻe tokoni (hangē ko e meʻakai, meʻa haʻi lavea, pe ko ha kafu). ʻE lava leva ke fakatauhoa ʻe hoʻo fānaú ʻa e ʻū fakatātaá mo e ngaahi meʻa ko iá. Ko e hā te tau lava ʻo vahevahe ke tokoni ki he kakai faingataʻaʻiá?
-
Ke maʻu ha puipuituʻa ki he vahe 78, lau mo hoʻo fānaú ʻa e ngaahi sētesi ʻi lalo he ongo ʻuluaki laʻitā ʻi he “Vahe 28: Ko e Toe ʻAlu ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ki Mīsuli” (ʻi he Ngaahi Talanoa ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, 108, pe ko hono vitioó ʻi he Gospel Library). ʻE lava leva hoʻo fānaú ʻo fakangalingali ʻoku nau tokoni ki ha taha ke langa ha fale, vahevahe ha meʻatokoni, pe tokoni ʻi ha founga kehe.
2:39Chapter 28: The Prophet Joseph Goes to Missouri Again: March–May 1832
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:18
ʻE tataki atu au ʻe Sīsū Kalaisi.
-
Mahalo naʻa fakafiefia ki hoʻo fānaú ke nau talanoa ki he ʻuhinga ʻo e hoko ko ha takí pea nau tataki leva ha ʻekitivitī. Hili hono lau fakataha e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:18, te mou lava ʻo aleaʻi e ngaahi taimi ʻoku tau fiemaʻu ai ke tataki kitautolu ʻe Sīsuú. Fakakaukau ke hivaʻi ha foʻi hiva hangē ko e “ʻAʻeva mo Sīsū” (Gospel Library).
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:19
Te u lava ʻo maʻu ʻa e “ngaahi meʻa kotoa pē ʻi he loto-fakafetaʻi.”
-
Lau mo hoʻo fānaú ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:19 ke ʻiloʻi e meʻa ʻoku talaʻofa ʻe he ʻEikí ki he kakai ʻoku loto-fakafetaʻí. Tokoni ke mahino ki hoʻo fānaú ʻa e ʻuhinga ʻo e “liunga teaú”, ʻaki hono fakaʻaliʻali ange ha konga siʻisiʻi ʻo ha meʻa pea fakaʻaliʻali ange leva ha konga ʻe 100 ʻo e meʻa tatau pē ko iá. Mahalo te nau lava ʻo tā ha ʻū fakatātā ʻo e ngaahi meʻa kuo nau maʻu mei he ʻOtuá “ʻi he loto-fakafetaʻi.”
Ki ha ngaahi fakakaukau lahi ange, vakai ki he makasini Kaumeʻa ʻo e māhina ní.