“Ngaahi Founga, Taukei, mo e Ngaahi Sīpinga Fakafaiakó,” Ngaahi Founga, Taukei, mo e Ngaahi Sīpinga Fakafaiakó (2023)
“Ngaahi Founga, Taukei, mo e Ngaahi Sīpinga Fakafaiakó,” Ngaahi Founga, Taukei, mo e Ngaahi Sīpinga Fakafaiakó
Ngaahi Founga, Taukei, mo e Ngaahi Sīpinga Fakafaiakó
Ko e faiakó ko ha ngāue faingataʻa mo lahi. ʻE kau ʻi ha lisi ʻo e ngaahi founga fakafaiakó, ha ngaahi fakakaukau mo e sīpinga lahi, pea ʻe fonu ha ngaahi tohi lahi ʻi hono aleaʻi kinautolú. Ka neongo ia, ʻoku malava ke vahevahe kinautolu ki ha ngaahi tafaʻaki fakalūkufua ʻo ha ngaahi founga, taukei, pe sīpinga fakafaiako ʻoku mahuʻinga ki he faiako leleí. ʻE fakamatala ʻa e konga ko ʻení ki ha niʻihi ʻo e ngaahi tafaʻaki mahuʻingá ni.
ʻI he taimi ʻoku tau fakakaukauʻi ai ʻa e ngaahi founga ke fakaʻaongaʻi ʻi he faiakó, ʻoku mahuʻinga ke manatuʻi ko e ngaahi foungá mo e pōtoʻi ngāué ko ha founga pē ia ke aʻusia ai ha ikuʻanga, kae ʻikai ko ha ikuʻanga ʻiate kinautolu pē. ʻOku totonu ke fili ʻe he kau faiakó ʻa e ngaahi founga ʻe tokoni lelei taha ke mahino ki he kau akó ʻa e kakano, ngaahi tokāteline, mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo ha konga folofola pau, pea ʻe tokoni ia ki hono fakamāmaʻí mo fakaʻaongaʻí. Manatuʻi maʻu pē ko e taumuʻa ki hono fakaʻaongaʻi ha taukei pe founga paú, ʻe tokoni ia ke fakahoko ʻe he kau faiakó ʻa e taukei pe founga ko iá ʻi ha founga ʻoku mahuʻingamālie angé. ʻOku mahuʻinga foki ke manatuʻi, ka ʻikai kau ai ʻa e Laumālié, naʻa mo e ngaahi founga fakafaiako lelei tahá he ʻikai ola lelei ia.
Ngaahi Fehuʻí
Ko hono fai ʻo e ngaahi fehuʻi leleí ko e taha ia ʻo e ngaahi taukei mahuʻinga taha ʻe lava ke fakatupulaki ʻe ha faiako. ʻE lava ke hanga ʻe he ngaahi fehuʻí ʻo fakakau e kau akó ʻi he feinga ke mahino ʻa e folofolá pea tokoni ke nau ʻiloʻi mo mahino kiate kinautolu e ngaahi moʻoni mahuʻinga ʻo e ongoongoleleí. ʻOku tokoni foki e ngaahi fehuʻí ke fakakaukau ʻa e kau akó ki he founga kuo tākiekina ai ʻenau moʻuí ʻe he ongoongoleleí mo fakakaukau ki he founga te nau lava ʻo fakaʻaongaʻi ai ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he taimí ni mo e kahaʻú. ʻE lava foki ke poupouʻi ʻe he ngaahi fehuʻi leleí ʻa e kau akó ke nau fakaafeʻi e Laumālie Māʻoniʻoní ki heʻenau aʻusia fakaakó ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻenau tauʻatāina ke filí mo fakahoko honau fatongia ʻi he akó.
ʻOku ʻaonga lahi ʻa e feinga lahi ke faʻu fakalelei ʻa e ngaahi fehuʻí lolotonga hono teuteuʻi e lēsoní, ʻa ia ʻe maʻu ai ha mahino mo pukepuke ai e fakakaukau mo e loto ʻo e kau akó ʻi heʻenau akó. ʻI hono palani ʻo e ngaahi fehuʻí, ʻoku totonu ke tomuʻa fakapapauʻi ʻe ha faiako ʻa e taumuʻa ʻoku nau fai ai ha fehuʻi pau (hangē ko ʻení, ʻe ala fiemaʻu ʻe he faiakó ke ʻilo ʻe he kau akó ha fakamatala ʻi ha potufolofola, fakakaukau ki he ʻuhinga ʻo ha potufolofola, pe vahevahe ha fakamoʻoni ki hono moʻoni ʻo ha tefitoʻi moʻoni). ʻOku totonu leva ke fakakaukauʻi lelei ʻe he faiakó ʻa e fehuʻí, ʻo fakakaukau ki he taumuʻa ko iá. ʻE lava ʻe ha ngaahi foʻi lea siʻi kuo filifili lelei ʻo fakahoko ha faikehekehe lahi ʻi he ola ʻoku fiemaʻú.
ʻOku totonu ke feinga ʻa e kau faiakó ke nau teuteu mo fai ʻa e ngaahi fehuʻi ʻoku fakatupu fakakaukaú mo ʻomi ha ongó. ʻOku totonu ke angamaheni ke nau fakaʻehiʻehi mei he ngaahi fehuʻi ʻe lava ke tali faingofua ʻaki ʻa e “ʻió” pe “ʻikaí” pe matuʻaki mahino pē hono talí ʻo ʻikai ueʻi ai e kau akó ke nau toe fakakaukau ki ai. ʻOku totonu foki ke fakaʻehiʻehi ʻa e kau faiakó mei he ngaahi fehuʻi te ne fakatupu ha fakakikihí he ʻe fakatupu loto-foʻi ia ki he kau akó pea fakatupu ha fakakikihi ʻi he kalasí, ʻa ia ʻoku fakamamahi ki he Laumālié (vakai, 3 Nīfai 11:29).
ʻI he taimi ʻoku fai ai ha ngaahi fehuʻi ʻi he kalasí, ʻoku mahuʻinga ke ʻoange ʻe he kau faiakó ha taimi ki he kau akó ke nau fakakaukau ki heʻenau talí. Ko e taimi ʻe niʻihi ʻoku fai ʻe he kau faiakó ha fehuʻi, kiʻi taʻofi ʻi ha sekoni ʻe taha pe ua, pea ʻi he taimi ʻoku ʻikai fai mai ai ʻe ha taha ha talí, ʻoku nau hohaʻa ai pea nau toe ʻomai pē ʻa e talí. Ka neongo ia, ʻoku faʻa fiemaʻu ki he ngaahi fehu‘i leleí ha fakakaukau mo ha fakakaukauloto, pea ʻe ala fiemaʻu ʻe he kau akó ha taimi ke kumi ʻa e ngaahi talí ʻi he folofolá, pe faʻu ha tali lelei. ʻE ʻi ai e taimi ʻe niʻihi ʻe tokoni lahi ke ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau hiki ʻenau talí kimuʻa pea toki fakahokó.
Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū Kalaisi, ko e Faiako Tuʻukimuʻá, ha ngaahi fehuʻi kehekehe ke poupouʻi e niʻihi kehé ke nau fakalaulauloto mo fakaʻaongaʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni naʻá Ne akoʻí. Naʻe kehekehe ʻEne ngaahi fehuʻí ʻo fakatatau mo e meʻa naʻá Ne feinga ke fakahoko ʻi he moʻui ʻa kinautolu naʻá Ne akoʻí. Naʻe fakalotolahiʻi ʻe he ngaahi fehuʻi ʻe niʻihi ʻEne kau fanongó ke nau fakakaukau mo vakai ki he folofolá ke maʻu ha ngaahi tali, hangē ko e taimi naʻá Ne fehuʻi ai, “Ko e hā kuo tohi ʻi he fonó? ʻoku fēfē haʻo lau?” (Luke 10:26). Naʻe fakataumuʻa ʻa e ngaahi fehuʻi ʻe niʻihi ke fakaafeʻi ʻa e tukupaá, ʻo hangē ko ʻEne fehuʻi, “Ko e hā ʻa e anga ʻoku taau mo kimoutolú?” (3 Nīfai 27:27).
Neongo ‘oku lahi ha ngaahi fehu‘i kehekehe ‘oku lava ‘e ha faiako ‘o fai, ka ‘oku ‘i ai ha fa‘ahinga fehu‘i ‘e fā, ‘a ia ‘oku mahu‘inga makehe ‘i hono ako‘i mo ako ‘o e ongoongoleleí:
-
Ngaahi fehu‘i ‘okú ne fakaafe‘i ‘a e fānau akó ke nau fekumi ki ha fakamatala
-
Ngaahi fehu‘i ‘okú ne fakaafe‘i ‘a e fānau akó ke nau hanga ʻo vakavakaiʻi ke ma‘u ha mahino
-
Ngaahi fehu‘i ‘okú ne fakaafe‘i ‘a e lotó mo e fakamo‘oní
-
Ngaahi fehu‘i ‘okú ne fakalotolahi‘i hono fakaʻaongaʻí
Ngaahi Fehu‘i ‘Okú ne Fakaafe‘i ‘a e Kau Akó ke nau Fekumi ki ha Fakamatalá
ʻOku tokoni e ngaahi fehuʻi fekumí ke fakatupulaki ʻe he kau akó ʻenau mahino ki he folofolá ʻaki hono fakaafeʻi kinautolu ke fekumi ki ha ngaahi fakamatala mahuʻinga fekauʻaki mo e kakano ʻo e konga folofolá. Koeʻuhí ‘oku poupouʻi ʻe he ngaahi fehuʻi fekumí ʻa e kau akó ke nau kumi ki he fakamatala ʻi loto he folofolá, ʻoku ʻaonga ai ke ʻeke e ngaahi fehuʻi peheé kimuʻa pea lau e ngaahi veesi ʻoku maʻu ai e talí. ʻOku tukutaha heni e tokanga ʻa e kau akó pea fakaʻatā ke nau ʻilo ʻa e ngaahi talí ʻi he fakamatala fakafolofolá.
ʻOku faʻa kau he ngaahi fehuʻi fekumí ha ngaahi lea hangē ko e ko hai, ko e hā, ʻanefē, founga fēfē, ʻi fē mo e ko e hā hono ʻuhingá. ʻOku kau ʻi he sīpinga ʻo e ngaahi fehuʻi ʻokú ne fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau fekumi ki ha fakamatalá ʻa e:
-
Fakatatau mo e Mātiu 19:22, ko e hā ‘a e ‘uhinga na‘e foki loto-mamahi ai ‘a e talavou koloa‘iá?
-
ʻI he 1 Samuela 17:24, naʻe fēfē ʻa e fakafeangai e kau tangata ʻo ʻIsilelí ʻi heʻenau mamata kia Kolaiaté? Naʻe fēfē ʻa e fakafeangai ʻa Tēvitá ʻi he veesi 26?
-
Ko e hā ha faleʻi naʻe fai ʻe ʻAlamā ki hono foha ko Sipiloní ʻi he ʻAlamā 38:5–15?
ʻOku totonu ke fokotuʻu ʻe he tali ki he ngaahi fehuʻi fekumí ha fakavaʻe ʻo e tefitoʻi mahino ʻe lava leva ke faʻu mei ai ha faʻahinga fehuʻi kehe ke fakaʻaiʻai ha mahino mo hano fakaʻaongaʻi ʻoku lahi angé. Ko e fehuʻi ʻa e Fakamoʻuí, “ʻOku pehē ʻe he kakaí pe ko hai au ko e Foha ʻo e tangatá?” ʻOku ʻomi ʻi he (Mātiu 16:13) ha fakamatala ki he puipuituʻá. Naʻe teuteuʻi kinautolu ʻe he ngaahi tali naʻe fai ʻe Heʻene kau ākongá ki he fehuʻi loloto mo ongo ange, “Ka ʻoku pehē ʻe kimoutolu ko hai au?” (Mātiu 16:15).
Ngaahi Fehu‘i ‘Okú ne Tataki e Kau Akó ke Vakavakaiʻi ke Mahinó
ʻOku faʻa fakahoko ʻa e ngaahi fehuʻi vakavakaiʻí hili e feangai ʻa e kau akó mo e ngaahi veesi ʻoku nau akó. Te nau lava ʻo fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fekumi ki ha mahino lahi mo loloto ange ki he folofolá. Te nau lava ʻo tokoniʻi ʻa e kau akó ke vakaiʻi ʻa e ngaahi vā fetuʻutakí mo e ngaahi sīpingá pe ʻiloʻi ʻa e ngaahi faikehekehe ʻi he folofolá. ʻOku meimei ke laka ʻi he tahá ʻa e tali ki he ngaahi fehuʻi vakavakaiʻí.
‘Oku fakahoko ‘e he ngaahi fehu‘i vakavakaiʻí ha taumu‘a ‘e taha pe lahi ange ‘i ha ngaahi taumu‘a ‘e tolu. ʻOku nau lava ʻo tokoni ki he kau akó ke:
-
Mahino lelei ange kiate kinautolu ‘a e ʻuhinga mo e kakano ‘o e folofolá.
-
ʻIloʻi ‘a e ngaahi tefito‘i mo‘oni mo e ngaahi tokāteline ‘o e ongoongoleleí.
-
Fakatupulaki ha mahino loloto ange ki he ngaahi tefito‘i mo‘oni mo e ngaahi tokāteline ko iá.
Ko e tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó ‘a e ʻuhinga mo e kakano ‘o e folofolá. ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi fehuʻi vakavakaiʻí ke fakalahi e mahino ʻa e kau akó ki he fakamatala mo e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he folofolá ʻaki hono tokoniʻi kinautolu ke nau vakaiʻi ʻa e ngaahi potufolofolá ʻi hono puipuituʻa fakahisitōliá mo fakafonuá, pe fakatatau ki he ngaahi potufolofola kehé. ʻE lava foki ke tokoni ʻa e ngaahi fehuʻi peheé ke fakamahino ki he kau akó ʻa e ʻuhinga ʻo e ngaahi leá pe kupuʻi leá, pea tokoni ke nau ʻanalaiso ʻa e fakaikiiki ʻo e talanoá ke ʻuhingamālie ange. ʻOku teuteuʻi ʻe he founga ko ʻení ʻa e kau akó ke nau lava ʻo ʻiloʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoní mo e tokāteliné.
‘Oku kau ‘i he ngaahi sīpinga ‘o e fa‘ahinga fehu‘i ko ‘ení, ‘a e:
-
‘Oku tokoni‘i fēfē kitautolu ‘e he fakamatala ‘a Sīsū ‘i he Mātiu 13:18–23 ke mahino ‘a ‘Ene ngaahi akonaki ʻi he veesi 3–8?
-
Ko e hā ha ngaahi faikehekehe ‘oku mou fakatokangaʻi ‘i he tali ‘a Leimana mo Lēmiuela ki he fakahinohino ‘a e ‘āngeló pea mo e tali ‘a Nīfaí? (vakai, 1 Nīfai 3:31; 4:1–7).
-
Ko e hā ‘a e me‘a na‘e iku ki he mole ‘a e peesi ‘e 116, ‘o tupu ai ‘a e akonaki na‘e fai ‘e he ‘Eikí kia Siosefa Sāmitá, “naʻe ‘ikai totonu ke ke manavahē ki he tangatá ‘o lahi ange ‘i he ‘Otuá”? (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 3:7).
Ko e tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ‘a e ngaahi tefito‘i mo‘oni mo e ngaahi tokāteline ‘o e ongoongoleleí. ʻI he fakatupulaki ʻe he kau akó ʻenau mahino ki he ʻuhinga mo e kakano ʻo e folofolá, ʻoku toe lelei ange ai ʻenau malava ke ʻiloʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e tokāteline ʻoku ʻi aí. ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi fehuʻi vakavakaiʻí ki he kau akó ke nau maʻu ha ngaahi aofangatuku mo fakamatalaʻi mahino ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni pe ngaahi tokāteline ʻoku maʻu ʻi he konga folofolá (vakai ki he konga 2.5.1, “ʻIloʻi ʻa e Ngaahi Tokāteliné mo e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoní” ʻi he peesi 26).
Ko ha ngaahi sīpinga ‘eni ‘o e fa‘ahinga fehu‘i ko ‘ení:
-
Ko e hā ʻa e tefito‘i mo‘oni ‘oku fakahoaʻata mai ‘e he lava ‘e Nīfai ‘o ‘omi ‘a e ngaahi peleti palasá, neongo hono faingata‘á? (vakai, 1 Nīfai 3–4).
-
Ko e hā ha ngaahi tokāteline fekau‘aki mo e natula ‘o e ‘Otuá te tau lava ‘o ako mei he ‘Uluaki Mata-me‘a-hā-maí? (vakai, Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:15–20).
-
Ko e hā ha lēsoni te tau lava ‘o ako mei he feinga ‘a e fefine ne mo‘ua ‘i he ‘au totó ke a‘u ki he Fakamo‘uí, mo ‘Ene tali kiate ia ‘i he me‘a ne hoko aí? (vakai, Ma‘ake 5:24–34).
Tokoniʻi ʻa e kau akó ke fakatupulaki ha mahino lahi ange ki he ngaahi tefitoʻi moʻoní mo e ngaahi tokāteliné. Makehe mei hono ʻiloʻi ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoní mo e ngaahi tokāteliné, ʻoku fiemaʻu ke mahino ia ki he kau akó kimuʻa pea nau toki lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻi ha founga ʻoku mahuʻingamālié. ʻOku tautautefito ke tokoni ʻa e ngaahi fehuʻi ko ia ʻoku iku ki ha mahino lelei ange ʻa e ʻuhinga ʻo ha tefitoʻi moʻoni pe tokāteline pau, ʻoku poupouʻi ai e kau akó ke nau fakakaukau ki ha tefitoʻi moʻoni ʻi he tuʻunga ʻi onopōní, pe ʻokú ne fakaafeʻi e kau akó ke nau fakamatalaʻi e mahino ʻoku nau maʻu ki ha tefitoʻi moʻoní. Ko ha ngaahi sīpinga ʻeni ʻe niʻihi:
-
Ko e hā ha fakamo‘oni naʻa tau ‘ofa ki he ‘Otuá ‘aki hotau “iví, ‘atamaí, mo e mālohi kotoa pē?” (Molonai 10:32).
-
Ko e hā nai ha ʻuhinga ‘e tokoni ma‘u ai pē ‘a e lotú ke mou ma‘u ‘a e ivi fakalaumālie ko ia ‘oku fiema‘u ke ikuna‘i ‘aki ‘a e ngaahi ‘ahi‘ahí hangē ko e lea ta‘e‘ofa ki he ni‘ihi kehé, pe kau ki he ngaahi fakafiefia ‘oku fepaki mo e Laumālié? (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 10:5).
-
Ko e hā ha ngaahi ‘ulungaanga pe tō‘onga te mou vakai ki ai ‘i he mo‘ui ‘a ha taha naʻe langa ‘i he makatu‘unga ‘o Kalaisí? (vakai, Hilamani 5:1–14).
-
ʻI hono fakaʻaongaʻi e meʻa kuo tau ako ‘i he ʻAlamā 40, te ke fakamatalaʻi fēfē ‘a e tokāteline ‘o e toetu‘ú ki ha kaungāme‘a ‘oku ‘ikai kau ki he‘etau tuí?
Ngaahi Fehu‘i ‘Okú ne Fakaafe‘i ‘a e Lotó mo e Fakamo‘oní
ʻOku tokoni ha ngaahi fehuʻi ʻe niʻihi ke fakakaukau ʻa e kau akó mo mahino kiate kinautolu ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi tokāteline ʻo e ongoongoleleí, ka ʻe lava ke fakatupu ʻe he niʻihi ke nau fakakaukau ki he ngaahi aʻusia fakalaumālié mo tataki ʻa e kau akó ke nau ongoʻi loloto ange ʻa e moʻoni mo e mahuʻinga ʻo ha tefitoʻi moʻoni pe tokāteline ʻo e ongoongoleleí ʻi heʻenau moʻuí. ʻI he taimi lahi, ʻoku fakatupu ʻe he ngaahi ongo ko iá ha holi lahi ange ʻi he loto ʻo e kau akó ke faivelenga ange ʻenau moʻuí ʻaki ha tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. ʻI ha lea ki he kau faiako fakalotu ʻa e CES, naʻe lave ʻa Palesiteni Henelī B. ʻAealingi ki he faʻahinga fehuʻi ko ʻení ʻi heʻene pehē:
“ʻOku fakaafeʻi ʻe ha ngaahi fehuʻi ʻe niʻihi ha ueʻi fakalaumālie. ʻOku ʻeke kinautolu ʻe he kau faiako leleí. … Ko ha fehuʻi ʻeni mahalo ʻe ʻikai te ne fakaafeʻi ha ueʻi fakalaumālie: ʻʻOku ʻiloʻi fēfē nai ha palōfita moʻoní?ʼ ʻOku fakaafeʻi ʻe he fehuʻi ko iá ha tali ʻa ia ko ha lisi, naʻe maʻu mei heʻete manatuʻi ʻa e ngaahi folofolá pea mo e ngaahi lea ʻa e kau palōfita moʻuí. ʻE lava ke kau ha kau ako tokolahi ʻi hono talí. ʻE lava ʻe he tokolahi tahá ʻo fakahoko ha fokotuʻu. Pea ʻe fakaʻaiʻai ai ʻenau fakakaukaú.
“Ka te tau lava foki ʻo fai ʻa e fehuʻí ʻi he founga ko ʻení, ʻo kiʻi faikehekehe siʻi: ʻKo e fē ha taimi kuó ke ongoʻi ai naʻá ke ʻi he haʻohaʻonga ʻo ha palōfitá?ʼ Te ne fakaafeʻi e fakafoʻituituí ke nau fakakaukau ki he ngaahi ongó. Hili hono fai e fehuʻí, ʻe fakapotopoto ke tau kiʻi tatali ai kae toki ʻoange ke tali mai ha taha. Naʻa mo kinautolu ʻoku ʻikai ke nau leá te nau fakakaukau ki haʻanau aʻusia fakalaumālie. ʻE fakaafeʻi ai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní” (“The Lord Will Multiply the Harvest,” 6).
ʻOku fakaafeʻi ʻe he ngaahi fehuʻi peheé ʻa e kau akó ke nau fakakaukau ki he kuohilí, ke ʻfekumi ʻi heʻenau manatú ki ha ngaahi ongo,” pea mo fakakaukau ki heʻenau ngaahi aʻusia fakalaumālie ʻoku fekauʻaki mo e tokāteline pe tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻoku aleaʻí. ʻOku faʻa iku ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení ki hano vahevahe ʻe he kau akó e ngaahi ongo mo e aʻusia ko iá pe fakamoʻoni ki ha tokāteline pe tefitoʻi moʻoni. ʻOku tokoni e ngaahi fehuʻi ko ʻení ke ʻomi ʻa e ongoongoleleí mei he ‘atamai ʻo e kau akó ki honau lotó. Pea ko e taimi ʻoku nau ongoʻi ai ʻi honau lotó ʻa hono moʻoni mo hono mahuʻinga ʻo ha tokāteline pe tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí, ʻoku ngalingali te nau fakaʻaongaʻi ia ʻi heʻenau moʻuí.
Ko e ngaahi sīpinga ‘eni ‘o ha ngaahi fehu‘i te nau lava ‘o ue‘i hake ‘a e lotó pea fakaafe‘i mo e fakamo‘oní:
-
Ko e fē nai ha taimi na‘á ke ongo‘i ai ‘a e melino mo e fiefia ‘oku ma‘u ‘i hono fakamolemole‘i ha tahá?
-
Fakakaukau ki ha taimi na‘e tākiekina ai ‘e he ‘Eikí ‘a ho‘o ngaahi filí koe‘uhí naʻá ke falala kiate Ia, kae ‘ikai fa‘aki ki ho poto ‘o‘oú (vakai, Lea Fakatātā 3:5–6). Ko e hā nai ha founga ne faitāpuekina ai koe ʻi hono fakahoko iá?
-
Kapau te ke lava ‘o fakahā tonu ho‘o fakafeta‘i fakafo‘ituitui ki he Fakamo‘uí koe‘uhi ko ‘Ene feilaulau maʻaú, ko e hā ha me‘a te ke fakahā ange kiate Iá?
-
‘Oku kehe fēfē ho‘o mo‘uí koe‘uhi ko e me‘a na‘e hoko ‘i he Vao ‘Akau Tapú?
-
Ko e fē ha taimi kuó ke mamata ai ki hano tali faivelenga ʻe ha niʻihi kehe ʻa e ngaahi faingataʻá? Kuo tākiekina fēfē nai ai koe?
Ko ha fakatokanga: ʻE lava ke mātuʻaki fakataautaha mo pelepelengesi ʻa e ngaahi tali ki he ngaahi fehuʻi natula pehení. ʻOku totonu ke fakapapauʻi ʻe he kau faiakó he ʻikai teitei ongoʻi ʻe he kau akó ʻoku fakamālohiʻi kinautolu ke tali ha fehuʻi, vahevahe ʻenau ngaahi ongó pe ngaahi aʻusiá, pe fai ha fakamoʻoni. ʻIkai ngata aí, ʻoku totonu ke tokoni e kau faiakó ke mahino ki he kau akó ʻa e natula toputapu ʻo e ngaahi aʻusia fakalaumālie fakatāutahá pea poupouʻi kinautolu ke vahevahe e ngaahi aʻusia ko iá ʻi he taimi totonú (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 63:64).
Ngaahi Fehu‘i ‘Okú ne Poupou‘i hono Fakaʻaongaʻí
Ko e taumuʻa taupotu taha ʻo hono akoʻi ʻo e ongoongoleleí ke tokoni ki he kau akó ke nau moʻui ʻaki e ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi tokāteline ʻi he ngaahi folofolá, pea taau ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa maʻanautolu ʻoku faivelenga mo talangofuá. Ko e kau ako ko ia ʻoku nau lava ʻo sio ki he founga kuo tāpuekina ai kinautolu ʻi heʻenau moʻui ʻaki ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he kuohilí, ʻe lahi ange ʻenau loto-holí mo mateuteu lelei ange ke fakaʻaongaʻi lelei kinautolu ʻi he kahaʻú. ʻOku lava ke fakahoko ʻe he ngaahi fehuʻí ha fatongia mahuʻinga ʻi hono tokoniʻi e kau akó ke nau vakai ki he founga te nau lava ai ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻi honau ngaahi tūkunga lolotongá pea fakakaukauʻi e founga te nau lava ai ʻo fakaʻaongaʻi ia he kahaʻú.
‘Oku ‘oatu heni ha ngaahi sīpinga ‘o e ngaahi fehu‘i te ne lava ‘o tokoni‘i ‘a e fānau akó ke nau fakakaukau ki he ngaahi founga te nau lava ai ‘o fakaʻaongaʻi ‘i he‘enau mo‘uí ‘a e ngaahi tefito‘i mo‘oní mo e ngaahi tokāteliné:
-
Ko e hā ha ngaahi liliu ‘e fiema‘u ke ke fakahoko ke lelei ange ai ho‘o tauhi ʻa e ‘aho Sāpaté ke mā‘oni‘oní, koe‘uhí ke ke ma‘a ange ai mei māmani? (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 59:9–13).
-
Ko e hā ha me‘a kuo na‘ina‘i mai ‘e he palōfitá, ‘a ia te mou lava ‘o fai pau matematē ange ki ai? (vakai, ʻAlamā 57:1–27).
-
‘E founga fēfē hano tokoniʻi kimoutolu ‘e he tefito‘i mo‘oni ʻoku pehē kapau te tau fuofua kumi ki he pule‘anga ‘o e ‘Otuá, ‘e tāpuaki‘i kitautolu ‘i he ngaahi tafa‘aki kehe ‘o ‘etau mo‘uí ke mou fakahokohoko totonu ho‘omou ngaahi taumu‘á mo e ngaahi meʻa ʻoku faí ‘i he ta‘u ‘e ua pe tolu ka hokó? (vakai, Mātiu 6:33).
Fealēleaʻaki Fakakalasí
ʻOku ʻi ai ha fatongia mahuʻinga ʻo e ngaahi fealēleaʻaki fakakalasi ʻoku mahuʻingamālié ʻi hono akoʻi mo ako ʻo e ongoongoleleí. ʻOku hoko ha fealēleaʻaki fakakalasi ʻi he taimi ʻoku fetalanoaʻaki ai ʻa e kau faiakó mo e kau akó mo e fetalanoaʻaki ʻa e kau akó ʻiate kinautolu ʻi ha founga ʻokú ne paotoloaki ʻa e akó. ʻE lava ke tokoni ha fealēleaʻaki lelei ke ako ʻe he kau akó ʻa e mahuʻinga ʻo e fekumi ki he ngaahi tali ki he ngaahi fehuʻi mahuʻingá pea mo e mahuʻinga ʻo e fakafanongo mo ako mei he ngaahi fakamatala, fakakaukau, mo e ngaahi aʻusia ʻa e niʻihi kehé. ʻE toe tokoni foki ia ki he kau akó ke pukepuke ha tuʻunga ʻo e tokangá mo e kau ki he kalasí ʻa ia ʻoku faʻa iku ki ha mahino lahi ange ki he ngaahi tokāteline mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻoku aleaʻí, kae pehē ki ha holi fakamātoato ange ʻi honau lotó ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi meʻa ʻoku nau ako mo ongoʻí.
‘Oku ‘oatu heni ha ngaahi fakakaukau ‘e ni‘ihi ke tokoni ki he kau faiakó ʻi hono tataki ha ngaahi fealēlea‘aki fakakalasi ‘oku longomo‘ui mo fakalaumālié:
Palaniʻi ʻa e fealēleaʻakí. Hangē ko e ngaahi founga fakafaiako kehé, ʻoku fiemaʻu ke teuteuʻi fakalelei ha fealēleaʻaki pea tataki ia ʻo fakatatau mo e tākiekina ʻa e Laumālié. ‘Oku fiema‘u ke fakakaukau‘i ‘e he faiakó ‘a e founga ‘e tokoni ai ‘a e fealēlea‘akí ke mahino ki he kau akó ‘a e me‘a ʻoku fiema‘u ke nau akó, ko e hā ʻa e ngaahi fehu‘i ʻe iku ki he taumu‘a ko iá, founga hono fakahoko e ngaahi fehu‘i ko iá ‘i he founga ‘oku ola lelei tahá, mo e founga ke fakahoko ai ha tali kapau ʻe takiekina ʻe ha tali ʻa ha tokotaha ako ʻa e fealēlea‘akí ki ha taumu‘a taʻeʻamanekina.
Fakaʻehiʻehi mei he fuʻu lahi ʻa e fakamatala ʻa e faiakó. ʻE lava ʻe he faiako ʻoku fuʻu lahi ʻene fakamatala ʻi ha kaveinga ʻo e fealēleaʻakí ʻo fakalotosiʻiʻi ʻa e kau akó ke ʻoua te nau kau koeʻuhí he kuo nau ʻiloʻi ʻoku faʻa vēkeveke maʻu pē ʻenau faiakó ke ʻomi ʻa e talí. ʻE lava ʻe he fuʻu tōtuʻa ʻo e fakamatala ʻa e faiakó ʻo ʻai ke ongoʻi ʻe he kau akó ʻoku ʻikai fuʻu mahuʻinga ʻenau ngaahi tokoní pea fakatupu ai ha mole ʻenau tokangá.
Fakaafeʻi ʻa e kau akó kotoa ke nau kau mai. ʻOku totonu ke feinga ʻa e kau faiakó ke kumi ha ngaahi founga ke fakaafeʻi fakalelei ai ʻa e kau akó ke nau kau kotoa ki he fealēleaʻaki ʻuhingamālié, ʻo aʻu ki he kau ako ko ia ʻoku nau momou ke kau maí koeʻuhí ko ha ngaahi ʻuhinga kehekehe. ʻOku totonu ke tokanga ʻa e kau faiakó ke ʻoua naʻa nau fakamaaʻi ʻa e kau akó ʻaki hano ʻeke ha fehuʻi ʻoku nau ʻiloʻi ʻoku taʻemateuteu ʻa e tokotaha akó ke tali.
ʻI he taimi ʻe niʻihi ʻoku faʻa puleʻi ʻe ha tokotaha ako pe kau ako toko siʻi ʻa e fealēleaʻaki fakakalasí. ‘E ala fiema‘u ʻe he kau faiakó he taimi ‘e ni‘ihi ke talanoa fakafo‘ituitui mo e ni‘ihi peheé, ‘o fakamālō ange ʻi heʻenau loto-fiemālie ke kaú, fakahā ange ‘oku mahu‘inga hono fakalotolahi‘i e kau mēmipa kotoa ‘o e kalasí ke nau kau maí, mo fakamatala ange ʻa e ʻuhinga mahalo he ʻikai ui ai kinautolu he taimi kotoa ʻoku nau loto ai ke fai ha talí.
Ui ʻa e kau akó ʻaki honau hingoá. ʻI hono ui e kau akó ʻaki honau hingoá ke tali ha fehu‘i pe fai ha fakamatalá, ‘e tokoni ia ki hono tanumaki ha ‘ātakai ako ‘o e ‘ofá mo e faka‘apa‘apá.
ʻOua te ke manavasiʻi ʻi he fakalongolongó. Ko e taimi ʻe niʻihi ʻi hono fai ha fehuʻi lelei ki he kau akó, mahalo he ʻikai ke nau tali mai leva. ʻOku ʻikai totonu ke hohaʻa ʻa e faiakó ʻi he fakalongolongo ko ʻení kapau ʻoku ʻikai fuʻu fuoloa. ʻOku fiemaʻu ʻe he kau akó he taimi ʻe niʻihi ha faingamālie ke nau fakakaukau ai ki he meʻa kuo fehuʻi angé pea mo e founga te nau tali ʻaki ʻa e fehuʻí. ʻE lava ke fakafaingofuaʻi ʻe he fakakaukau peheé e fakahinohino mei he Laumālie Māʻoniʻoní.
Toe fakalea ‘a e fehuʻí. Mahalo ʻe faingataʻaʻia ʻa e kau akó ʻi he taimi ʻe niʻihi ke tali ha fehuʻi koeʻuhí ʻoku ʻikai mahino ʻa e fehuʻí. Mahalo ʻe fiemaʻu ke toe fakalea ʻe he faiakó ʻa e fehuʻí pe ʻeke ki he kau akó pe ʻoku mahino kiate kinautolu ʻa e meʻa ʻoku fehuʻí. ʻOku totonu ke fakaʻehiʻehi ʻa e kau faiakó mei hono ʻeke hokohoko ha ngaahi fehuʻí, ʻo ʻikai ʻoange ha taimi feʻunga ki he kau akó ke fakakaukau lahi ai ke ʻomi ha ngaahi tali totonu.
Fakafanongo lelei pea fai ha ngaahi fehuʻi ke muimuiʻi ʻaki. ʻOku faʻa loto-hohaʻa ʻa e kau faiakó ʻi he taimi ʻe niʻihi fekauʻaki mo e meʻa ke nau lea ʻakí pe faí ʻo ʻikai ai ke nau tokanga ki he meʻa ʻoku lea ʻaki ʻe he kau akó. ʻI hono siofi mo fakafanongo lelei ʻa e kau faiakó ki he kau akó, te nau lava ʻo ʻiloʻi ai ʻenau ngaahi fiemaʻú mo tataki e ngaahi fealēleaʻakí ʻi he fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻE lava ke fakapapauʻi ʻe he kau faiakó ʻoku mahino kiate kinautolu e tali ʻa e kau akó ʻaki haʻo fai ange ha ngaahi fehuʻi hangē ko e “Te ke lava ʻo tokoni mai ke mahino kiate au hoʻo ʻuhingá?” pe “Te ke lava ʻo ʻomai ha sīpinga ʻo e meʻa ʻokú ke ʻuhinga ki aí?” ʻOku faʻa fakaafeʻi ʻe hono fai ha ngaahi fehuʻi muimuiʻi peheé ha tokotaha ako ke vahevahe lahi ange ki he meʻa ʻoku fakakaukau ki ai mo ongoʻí pea ʻoku faʻa fakaafeʻi mai ai ʻa e laumālie ʻo e fakamoʻoní ʻi he talí. ʻOku totonu ke fakamanatu ʻe he kau faiakó ki he kau akó ke nau fefanongoʻaki foki ʻiate kinautolu pea ʻoua te nau talanoa ʻi he taimi ʻoku lea ai ha taha kehé.
Toe tataki e ngaahi fakamatala pe ngaahi fehuʻi ʻa e kau akó. ʻOku muimui ʻa e ngaahi fealēleaʻaki fakakalasí he taimi lahi ki ha sīpinga ʻa ia ʻoku fai ai ʻe ha faiako ha fehuʻi, tali ʻa e tokotaha akó, pea tānaki atu leva ʻe he faiakó ʻene fakakaukaú ki he tali ʻa e tokotaha akó kimuʻa peá ne toki fai ʻa e fehuʻi hokó. ʻE lava ke ʻuhingamālie, longomoʻui, mo ola lelei ange ʻa e ngaahi fealēleaʻakí ʻi he taimi ʻoku fakafehokotaki ai ʻe ha faiako ha tali pe fakamatala mei ha tokotaha ako ki ha tokotaha ako ʻe taha. ʻE lava ʻe he ngaahi fehuʻi faingofua hangē ko e “Ko e hā te ke tānaki ki aí?” pe “Ko e hā hoʻo fakakaukau ki he fakamatala ko iá?” ʻo faʻu ha sīpinga ʻe lava ke tali ai ʻa e kau akó ki he kau akó. ʻOku faʻa fakatupulaki ʻe he meʻá ni ʻa e aʻusia fakaakó. Ko e angamahení, tukukehe kapau ʻoku fakangatangata ʻa e taimí, ko e kau ako kotoa pē ʻoku nau fie fai ha fakamatalá ʻoku totonu ke nau maʻu ha faingamālie ke lea.
Tali ʻa e talí ʻi ha founga ʻoku leleí. ʻI he taimi ʻoku fai ai ʻe ha tokotaha ako ha tali, ʻoku fiemaʻu ke fakahaaʻi ia ʻe he faiakó ʻi ha faʻahinga founga. ʻE lava pē ke tali ʻaki ha kiʻi “fakamālō” pe tānaki fekauʻaki mo e talí. ʻI he taimi ʻoku fai mai ai ha tali ʻoku hala, ʻoku fiemaʻu ke tokanga ʻa e faiakó ke ʻoua naʻá ne fakamaaʻi ʻa e tokotaha akó. ʻE lava ʻe ha faiako lelei ʻo hoko atu ʻi ha konga ʻo e fakamatala ʻa e tokotaha akó ʻoku tonú pe fai ha fehuʻi muimuiʻi ʻoku fakaʻatā ai ha tokotaha ako ke toe fakakaukauʻi ʻene talí.
Lau Fakataha ‘o e Folofolá ‘i he Kalasí
ʻE lava ke tokoni hono lau e folofolá ʻi he kalasí ke maheni mo mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e ngaahi veesi ʻoku nau akó. ʻE lava foki ke tokoni ia ke nau loto-falala ange ʻi heʻenau malava ke lau e folofolá ʻiate kinautolu peé. ʻOku fiemaʻu ke tokanga e kau faiakó ke ʻoua naʻa nau fakamaaʻi ʻa kinautolu ʻoku ʻikai lelei ʻenau laukongá pe maá. ʻOku ʻikai totonu ke fakamālohiʻi ʻa e kau ako ʻoku ʻikai ke nau fie lau leʻolahí, ka ʻe lava ke poupouʻi kinautolu ʻe he kau faiakó ke nau kau ʻi he ngaahi founga ʻoku nau ongoʻi fiemālie ange aí. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke hoko hono vahe ha potufolofola nounou ki ha tokotaha ako kimuʻa koeʻuhí ke ne lava ʻo akoako hono laú ko ha founga lelei ia ke kau ai ʻa e tokotaha ako ko iá ʻi he kalasí.
‘Oku lahi ha ngaahi founga ke lau fakataha ai ‘a e folofolá ‘i he kalasí:
-
ʻAi ke lau le‘o-lahi e kau akó, tahataha pe fakataha.
-
Fekau e fānau akó ke nau fetongitongi hono laú.
-
Fekau e fānau akó ke nau lau fakalongolongo ha potufolofola.
-
Vahe ki ha fānau ako kehekehe ke nau lau ‘a e ngaahi lea ‘a ha kakai kehekehe ‘i he talanoá.
-
Lau le‘o-lahi ki he fānau akó ka nau muimui ‘i he‘enau folofolá.
Fakamatala ‘a e Faiakó
Neongo ʻoku mahuʻinga ʻa e fatongia longomoʻui ʻo e kau akó ʻi he akó ki heʻenau maʻu ha mahino mo fakaʻaongaʻi e folofolá, ka ʻoku ʻikai ke fetongi ai ʻa e fiemaʻu ha faiako ke ne fai ha fakamatala totonu ʻi ha ngaahi taimi kehekehe kae fakafanongo ʻa e kau akó. Koeʻuhí ko e ngaahi taumuʻa ʻo e tohi tuʻutuʻuni ko ʻení, ʻe ui ʻa e ngaahi taimi ko ia ʻoku lea ai ʻa e faiakó kae fanongo ʻa e kau akó ko e “fakamatala ʻa e faiakó.” ʻI he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi totonu ai e fakamatala ʻa e faiakó, ʻe lava ke fakatupulaki ai ʻa e ngaahi founga fakafaiako kehé. Ka neongo ia, kapau ʻe fuʻu lahi hono fakaʻaongaʻí, ʻe lava ʻe he ʻekitivitī ko ʻeni ʻoku fakatefito ʻi he faiakó ʻo fakasiʻisiʻi ʻa e ola lelei ʻo e faiakó mo fakangatangata e faingamālie ʻo ha tokotaha ako ke ako ʻi he ako pea ʻi he tui.
ʻE lava ke ʻaonga ʻaupito e fakamatala ʻa e faiakó ʻi he taimi ʻoku fakamatalaʻi fakanounou ai ha ngaahi naunau lahi, fakamatala ʻoku foʻou ki he kau akó, feliliuaki ʻi he ngaahi konga kehekehe ʻo e lēsoní, pe fai ha ngaahi aofangatukú. Mahalo ʻe fiemaʻu ki ha faiako ke ne fakamatalaʻi, fakamahinoʻi, mo fakatātaaʻi ha meʻa kae lava ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e ʻuhinga ʻo ha konga folofola. ʻE lava foki ke fakamamafaʻi ʻe he faiakó ʻa e ngaahi tokāteline mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻingá pea naʻinaʻi ki he kau akó ke nau moʻui ʻaki. Mahalo ko e mahuʻinga tahá, ʻe lava ke fakamoʻoni ʻa e kau faiakó ki he ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí mo fakahaaʻi ʻenau ʻofa ki he Tamai Hēvaní mo Hono ʻAló.
ʻI he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi ai e fakamatala ʻa e faiakó, ʻo hangē ko hono fakaʻaongaʻi ha faʻahinga founga fakafaiakó, ʻoku totonu ke toutou fakafuofuaʻi ʻe he kau faiakó ʻa hono tali ʻe he kau akó ʻaki haʻanau fehuʻi loto: “ʻOku mahuʻingaʻia mo tokanga nai ʻeku kau akó?” mo e “ʻOku mahino nai kiate kinautolu ʻa e meʻa ʻoku fakamatalaʻí?” ʻI he fakaʻosí, ʻoku fakapapauʻi ʻa e ola lelei ʻo e meʻá ni pe ko ha toe founga fakafaiako kehe pe ʻoku ako ʻa e kau akó ʻi he Laumālié pe ʻikai, mahino ʻa e folofolá, mo holi ke fakaʻaongaʻi ʻa e meʻa ʻoku nau akó.
‘Oku lava ke tokoni‘i ‘e he ngaahi fakakaukau ko ‘ení ‘a e faiakó ke ne faka‘aonga‘i lelei ange ‘a e founga ko ‘ení.
Palani ʻa e ngaahi konga ʻo e lēsoní ki he fakamatala ʻa e faiakó. ʻOku ʻi ai e taimi ʻe niʻihi ʻoku teuteuʻi fakalelei ai ʻe he kau faiakó ʻa e ngaahi konga kehe ʻo e lēsoní kae ʻikai ke nau tokanga tatau ki he ngaahi konga ko ia ʻo e lēsoní ʻa ia te nau fai ai ʻa e konga lahi ʻo e leá. Ko e taha ʻo e ngaahi meʻa ʻoku fai ai ha hohaʻa ki he taimi fakamatala ʻa e faiakó ko e faingofua ko ia ke kau fakalongolongo pē ʻa e kau akó ʻi he aʻusia fakaakó. Ko ia ai, ʻoku fiemaʻu foki ke palani mo teuteuʻi lelei e fakamatala ʻa e faiakó, ʻa ia ʻoku kau ai hono fakakaukauʻi ʻo e founga kamatá mo e founga ke fakahoko ai e fakahinohinó ʻi ha founga ʻoku leleí.
ʻI he palani ʻa e kau faiakó ke fakaʻaongaʻi ʻa e fakamatala ʻa e faiakó, ʻoku totonu ke nau fakakaukauʻi fakalelei ʻa e meʻa ʻoku fuʻu mahuʻinga ke kau longomoʻui ki ai ʻa e kau akó. Ko e angamahení, ʻi he hokohoko atu ʻa e lēsoní mei he mahino ʻa e ʻuhinga mo e puipuituʻa ʻo ha konga folofolá, ki hono ʻiloʻi, aleaʻi, mo fakaʻaongaʻi e ngaahi tokāteliné mo e ngaahi tefitoʻi moʻoní, ʻoku fakautuutu leva ʻa e mahuʻinga ʻo e fatongia longomoʻui ʻo e kau akó.
Fakatahaʻi e fakamatala ʻa e faiakó mo e ngaahi founga kehé. Ko hono fakaʻaongaʻi lelei ʻo e fakamatala ʻa e faiakó ʻi he loki akó ko hono fakaʻaongaʻi ia ko ha konga ʻo e lēsoni palaní fakalūkufua ʻa ia ʻoku fakaʻaongaʻi ai ha ngaahi founga pe sīpinga kehe ʻi he fakahinohinó. ʻOku totonu ke lava pē ʻo feliliuaki ʻa e fakamatalá ke fakaʻatā ki ha liliu kapau ʻe mahino mai ʻoku taʻeoliʻia pe puputuʻu ʻa e kau akó. ʻI he foungá ni, naʻa mo e taimi ʻoku lea ai ʻa e faiakó, ʻoku kei nofo pē e tokangá ʻi he kau akó mo e akó, pea ʻe lava ke fai ʻe he faiakó ha ngaahi liliu ʻo ka fiemaʻu. Naʻe fakatatau ʻe ha taha ʻa e fakamatala ʻa e faiakó ki he afo ʻi ha kahoa mataʻitofe. Ko e ngaahi mataʻitofé ko e ngaahi founga kehekehe ia ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe ha faiako ha (ngaahi fehuʻi, fealēleaʻaki, ngāue fakakulupu, ngaahi fakamatala vitiō mo e ʻatá, mo e alā meʻa peheé), ka ʻoku fokotuʻutuʻu mo pukepuke fakataha kinautolu ʻe he fakahinohino mo e fakamatala ʻa e faiakó. ʻOku ʻikai ko e afó pē taha ʻokú ne ngaohi ha kahoa ʻoku matamataleleí.
Fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi founga ʻoku tāú. ʻOku ʻi ai ha ngaahi founga ke fakafeʻiloaki ʻaki e founga kehekehe ʻi he fakamatala ʻa e faiakó. ʻE lava ke fakaʻehiʻehi ʻa e kau faiakó mei heʻene tatau maʻu peé ʻaki hono liliu ʻa e tō ʻo e leʻó, leʻo-lahí, mo e ʻunu takai holo ʻi he lokí ʻi he lolotonga ʻa e fakamatalá. ʻE lava foki ke kehekehe ʻa e faʻahinga naunau ʻe fakamatalá. Hangē ko ʻení, ʻe lava ʻe he kau faiakó ʻo fai ha ngaahi talanoa, fakaʻaongaʻi ha hua ʻoku tāú, vakai ki ha ngaahi fakatātā pe ngaahi meʻa kehe ʻoku fakaʻaliʻali ʻi he loki akó, lau ha ngaahi kupuʻi lea, fakaʻaongaʻi ʻa e palakipoé pe naunau ki he ʻatá mo e leá, mo fai ʻenau fakamoʻoní. ʻOku totonu ke fakatupulaki maʻu pē ʻe he ngaahi founga kehekehe ʻi he fakamatala ʻa e faiakó ʻa e malava ke mahino mo fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e folofolá.
Ngaahi Talanoá
ʻOku lava ke tokoni ʻa e ngaahi talanoá ki hono langai e tui ʻa e kau akó ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku nau lava ʻo tohoakiʻi mai ʻa e tokangá mo tokoni ki he fānau akó ke mahino kiate kinautolu ʻa e ongoongoleleí tuʻunga ʻi ha ngaahi meʻa ʻoku fakafofongaʻi mai ai. ʻOku toe ʻaonga makehe foki ʻa e ngaahi talanoá ʻi hono tokoniʻi ʻo e fānau akó ke mahino kiate kinautolu ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻa ia kuo maʻu ʻi ha konga folofola. ʻOku lava ʻe he ngaahi talanoá ʻo tokoniʻi ʻa e kau akó ke mahino kiate kinautolu ʻa e founga ʻoku fekauʻaki ai ha tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí mo ʻenau moʻuí, pea tokoni foki ke nau ongoʻi ha holi ke fakaʻaongaʻi ia.
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī ʻo pehē: “ʻOku ʻikai foki ke ʻi ai ha meʻa ʻe fehalaaki ʻi hono fai ha talanoa fakaeonopooni ʻoku fakatupulaki ai ʻa e tuí, ʻa ia kuo hoko ʻi hotau kuongá. … ʻIo, ʻoku totonu ke poupouʻi kakato ʻeni. ʻOku totonu ke tau feinga lahi ke fakahaaʻi ko e ngaahi meʻa tatau pē ʻoku hoko ʻi he moʻui ʻa e Kāingalotú he ʻaho ní, naʻe hoko ia ki he kakai tui ʻo e kuonga muʻá. …
“Mahalo ko e sīpinga haohaoa taha ki hono fai ‘o ha ngaahi talanoa fakatupulekina ki he tuí, ko hano ako‘i ‘o e ngaahi me‘a ‘oku ma‘u ‘i he folofolá, pea toki fakama‘u ia ‘aki hano talanoa‘i ‘o ha ngaahi me‘a faitatau na‘e hoko ‘i hotau kuongá, ‘i hotau kakaí—kae tautautefito—kiate kitautolu fakafo‘ituitui” (“The How and Why of Faith-Promoting Stories,” New Era, July 1978, 4–5).
ʻE lava ke vahevahe ʻe he kau faiakó ha ngaahi talanoa mei he moʻui ʻa e kau palōfitá pea mo e hisitōlia ʻo e Siasí, kae pehē ki he ngaahi talanoa ʻoku maʻu ʻi he ngaahi lea ʻo e konifelenisi lahí mo e ngaahi makasini ʻa e Siasí. Te nau lava foki ʻo vahevahe ha ngaahi talanoa moʻoni mei heʻenau aʻusiá. ʻOku hoko ha niʻihi ʻo e ngaahi aʻusia mahuʻingamālie mo ʻaonga taha ki he akó ʻi he taimi ʻoku fakaafeʻi ai ʻe he kau faiakó ʻa e kau akó ke vahevahe ha ngaahi talanoa mei heʻenau moʻuí ʻokú ne fakatātaaʻi ʻa e founga ne tāpuekina ai kinautolu ʻi hono moʻui ʻaki ha tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí.
Ngaahi fakatokanga mo e fale‘i ‘oku totonu ke fakatokanga‘i ‘i hono ngāue ‘aki ‘o e ngaahi talanoá.
-
Kapau ‘e hoko hono fai ‘o e ngaahi talanoá ko e tefito‘i founga pe sīpinga fakafaiako mahu‘inga tahá ia, ‘e hoko leva ‘a e ngaahi talanoá ko e taumu‘a ia ‘o e lēsoní, pea siʻisiʻi ai ‘a e taimi ‘oku totonu ke tuku ki he folofolá, pea ‘ufi‘ufi ʻa e ngaahi tokāteline mo e ngaahi tefito‘i mo‘oni ‘oku nau ako‘í.
-
‘Oku fa‘a fakatupu ‘e hono ngāue ‘aki ‘o ha ngaahi talanoa ‘oku fu‘u lahi mei he mo‘ui ‘a e faiakó ko hano fakalāngilangi‘i pē ‘o kita, pea hanga ai ‘e he kau faiakó ‘o “[fokotu‘u] hake kinautolu ko ha maama ki māmani” (2 Nīfai 26:29).
-
Neongo ‘oku lava ‘e he ngaahi talanoá ‘o fakamāma‘i mo ngaohi ke longomo‘ui hono ako‘i ‘o e ongoongoleleí, mo tokoni ki he fānau akó ke nau ongo‘i ‘a e mālohi ‘o e Laumālié, ka ‘oku totonu ke ‘oua na‘a teitei ngāue ‘aki ia ke tākiaki‘i ta‘etotonu ‘aki ‘a e lotó.
-
‘Oku totonu ke tokanga ‘a e kau faiakó ke ‘oua na‘a nau liliu ‘a e ngaahi fo‘i mo‘oni ‘o ha talanoa mo‘oni ke ngaohi ia ke ngali fakaofo pe mālie ange.
-
Kapau ‘oku ‘ikai mo‘oni ha talanoa, hangē ko ha talanoa fakaoli ‘okú ne fakatātaa‘i ha fakakaukau, ‘oku totonu ke fakahā mahino pē ‘i he kamata ‘a e talanoá, ‘oku ‘ikai ko ha talanoa mo‘oni ia.
Ngaahi Fealēleaʻaki Fakakulupu Īkí mo e Ngaahi Ngāué
ʻOku faʻa tokoni he taimi ʻe niʻihi ke vahevahe ʻa e kalasí ke tautau toko ua pe ki ha kulupu iiki ke lava e kau akó ʻo kau ʻi ha ʻekitivitī ako pe fealēleaʻaki fakataha. ʻOku faʻa lava ke fakangofua ʻe he ngaahi kulupu ʻekitivitī īkí ha kau ako tokolahi ange ke kau mai pea ʻoange ha ʻātakai malu ʻe lava ke fevahevaheʻaki ai ʻe he kau akó e ngaahi ongó, fakakaukaú, mo e fakamoʻoní. ʻE lava foki ke ʻomi ʻe he ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ha ngaahi faingamālie ki he kau akó ke nau akoʻi ʻa e ongoongoleleí ki ha niʻihi kehe pea tokoni ke teuteuʻi kinautolu ke nau akoʻi ʻa e ongoongoleleí ʻi he kahaʻú. ʻE lava ke fakakau lelei ki he fealēleaʻaki ʻi he ngaahi kulupu īkí, ʻa kinautolu ʻoku hangē kuo mole ʻenau mahuʻingaʻiá mo e tokangá, pea fakaʻatā foki ke lava ʻo fakatupulaki ʻe he kau akó e ngaahi taukei fakafetuʻutakí mo fakamālohia e ngaahi vā fetuʻutaki fakasōsiale mo fakalaumālie leleí. Te nau lava foki ʻo fakatō ʻa e loto falalá ki he kau ako ʻoku maá, ʻo tohoakiʻi ke mahuʻingamālie ange ʻenau kau maí.
‘E ‘aonga kapau ‘e manatu‘i ‘a e ngaahi me‘a ko ‘ení ‘i he taimi ‘oku vahe ai ‘a e fānau akó ke nau ngāue tautau toko ua pe fakakulupu īkí:
-
Kimuʻa pea vahevahe ʻa e kau akó ki ha fanga kiʻi kulupu īkí, ʻoku totonu ke ʻoange ʻe he kau faiakó ha fakahinohino mahino ki he meʻa ʻe fiemaʻu ke fai ʻe he kau akó lolotonga ʻa e ʻekitivitií. ʻOku faʻa tokoni ke hiki ʻa e ngaahi fakahinohino ko ʻení ʻi he palakipoé pe paaki ʻi ha laʻipepa tufa, ʻo fakaʻatā ʻa e kau akó ke nau toe vakai ki ai lolotonga ʻa e ʻekitivitií.
-
‘Oku fa‘a fakatupu ha tokanga mo ha fie kau lahi ange ki he kalasí, kapau ‘oku fekau‘aki ‘a e ngaahi ‘ekitivitī ako fakakulupu īkí mo e mo‘ui mo e ngaahi tūkunga ʻoku ʻi ai e kau akó.
-
ʻE tokoni hono vahe ha taki ki he kulupu takitaha pea pehē ki ha taimi fakangatangata pau ki he kulupú ke nau fakahoko ai ʻa e ngāué. Ko e ngaahi ʻekitivitī fakakulupu ʻoku fuʻu lōloá ʻoku faʻa iku ia ki he mātuku taimi kehekehe ʻa e ngaahi kulupú mo e taʻemaau ʻi he loki akó.
-
‘Oku fa‘a tokanga lahi ange ‘a e kau akó ke nau kau ‘i he ‘ekitivitií kapau ‘e tomu‘a fakaafe‘i kinautolu ‘e he faiakó ke nau teuteu ke fai ha fakamatala pe ako‘i ki he kalasí ha me‘a na‘a nau ako mei he ‘ekitivitií. ʻOku ʻomi foki heni ha ngaahi faingamālie ki he kau akó ke nau akoako hono akoʻi ʻo e ongoongoleleí ki he niʻihi kehé.
-
‘Oku fa‘a lelei ange ‘a e ngāue fakakulupu ‘a e fānau akó, ‘i he‘enau fakatotolo ‘i he folofolá, lau ha ngaahi lea, pe fakahoko fakafo‘ituitui ha ngaahi ngāue kehe, kimu‘a pea nau toki fakataha maí.
-
ʻI ha ngaahi kulupu tautau toko nima pe tokolahi ange, ʻe lava ke faingataʻa ke mahuʻingamālie ʻa e kau mai ʻa e tokotaha takitaha. ʻIkai ngata aí, ʻoku faingataʻa ange ki he ngaahi kulupu tokolahí ke nau fakahoko e ngāué.
-
Mahalo ‘oku ‘ikai ko e ngāue ‘i he ngaahi kulupu īkí ʻa e founga lelei taha ki hono tali ‘o e ngaahi fehu‘i faingofuá, koe‘uhi ko e taimi ‘oku fiema‘u ki hono vahevahe ‘o e fānau akó ki he ngaahi kulupú.
-
ʻI ha fu‘u tōtu‘a hono ngāue ‘aki ‘o e ngaahi ekitivitī ako fakakulupú, ‘e siʻisiʻi leva ke toe fuʻu ‘aonga.
Lolotonga e ngaahi fealēleaʻaki pe ngāue fakakulupu īkí, ʻe lava ke tohoakiʻi e kau akó mei he taumuʻa ʻo e ʻekitivitií, talanoa ki he ngaahi meʻa fakatāutahá pe fakapikopiko ʻi heʻenau feinga ke akó. Ko e faiako ko ia ʻoku kau fakataha mo kinautolu ʻo hiki mei he kulupu ki he kulupu mo tokangaʻi e ʻekitivitī akó, ʻe lava ke ne tokoni ke tokanga e kau akó ki he ngāué pea nau ako ki he lahi taha te nau lavá mei he ngāué.
Ngaahi ʻEkitivitī Tohí
ʻOku totonu ke fakaafeʻi ʻe he kau faiakó ʻa e kau akó ke nau kau ʻi he ngaahi ngāue tohí hangē ko e hiki fakamatalá, ngaahi ngāue tohinoá, laʻipepa ngāué, fakakaukau fakatāutahá, mo e ngaahi ʻēseí. ʻOku faʻa tokoni hono fakaafeʻi ʻo e kau akó ke tali ha fehuʻi fakatupu fakakaukau ʻi he tohí, ke fakaloloto mo fakamahinoʻi ʻenau fakakaukaú. ʻI hono fakaafeʻi e kau akó ke tohi ʻo tali ha fehuʻi kimuʻa pea vahevahe ʻenau fakakaukaú mo e kalasí ʻoku ʻoange ai ha taimi ke nau fakahaaʻi ʻenau fakakaukaú mo maʻu ha ngaahi ongo meí he Laumālie Māʻoniʻoní. ‘Oku faʻa fie vahevahe ange ʻe he fānau akó ʻenau ngaahi fakakaukaú ‘i he taimi ʻoku nau tomuʻa tohi ai iá, pea ‘e mahuʻingamālie ange leva ‘a e meʻa te nau vahevahé. ʻOku ʻomi ʻe he ngaahi ngāue tohí fakataha mo ha ngaahi meʻa kehe, ʻa e ngaahi faingamālie ki he kau akó ke kau fakataautaha ai, maʻu ha ueʻi fakalaumālie, teuteu ke akoʻi pea vahevahe ʻenau ngaahi ongó mo ha niʻihi kehe, ʻiloʻi e toʻukupu ʻo e ʻEikí ʻi heʻenau moʻuí, mo fakahaaʻi ʻa e fakamoʻoní. ʻI hono fili ʻe he kau faiakó ʻa e ngaahi ngāue tohi ʻoku feʻunga mo ha aʻusia fakaakó, ʻoku totonu ke nau fakakaukau ki he tefitoʻi moʻoni ko ʻeni naʻe vahevahe ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinaá: “Ko hono tohi ko ia ʻa e meʻa ʻoku tau akó, fakakaukau ki ai, mo ongo ʻi heʻetau ako ʻa e folofolá ko ha founga ia ʻe taha ʻo e fakalaulaulotó mo ha fakaafe mālohi ki he Laumālie Māʻoniʻoní ke hoko atu ʻa e fakahinohinó” (“Because We Have Them before Our Eyes,” New Era, Apr. 2006, 6–7).
ʻOku totonu ke liliu ʻa e ngaahi ʻekitivitī tohi maʻá e kau ako ʻoku kei iiki angé pe fakangatangata honau tuʻunga malavá ke tokoniʻi kinautolu ke nau lavameʻa. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke teuteuʻi ʻe ha faiako ha ʻekitivitī fakafonu-ʻa-e-konga-ʻataá ʻa ia ʻoku ʻoatu ai ha fakamatala lahi ange ki he kau akó kae siʻi ange ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu meiate kinautolú. ʻE lava ke tokoni ʻa e kau faiakó ki he kau ako ko ʻení ʻaki e nofotaha e ngāue tohí ʻi ha ngaahi potufolofola nounou pe ngaahi fehuʻi pau, pea ʻoange ha taimi feʻunga ke fakakakato ai e ngāué.
‘Oku ‘aonga lahi ange ki he fānau akó ‘a e ngaahi ‘ekitivitī tohí, ‘i he taimi:
-
‘Oku fai ai ‘e he kau faiakó ha ngaahi fakahinohino mahino kuo tohi, ‘a ia ‘e lava ‘a e fānau akó ‘o toutou vakai ki ai ‘i he‘enau fai ‘a e ngāue ‘oku vahe mai ke nau faí.
-
‘Oku ʻai ʻe he ‘ekitivitií ke nofo taha ‘a ‘enau fakakaukaú ʻi he ngaahi mo‘oni ‘o e ongoongoleleí felāveʻi mo honau ngaahi tūkunga fakafo‘ituituí.
-
‘Oku tokoni‘i ai kinautolu ‘e he ‘ekitivitií ‘i heʻenau fakaʻaongaʻi fakafoʻituitui ‘a e ngaahi mo‘oni ko iá.
-
‘Oku poupou‘i mo tokoni‘i ai ‘a e fānau akó ‘e he‘enau faiakó ‘i he ‘ekitivitī tohí kotoa.
-
‘Oku fokotu‘u ai ‘a e ngaahi taimi fakangatangatá ‘i ha ngaahi vaha‘ataimi ‘o fakatatau ki hono faingata‘a ‘o e ‘ekitivitií.
-
‘Oku fakaafe‘i ai ‘a e fānau akó ke nau fakamatala, vahevahe, pe fakamo‘oni ki ha me‘a na‘a nau ako mei he ‘ekitivitií.
-
‘Oku fakapapau‘i ai ki he fānau akó, ko e ngaahi ‘ekitivitī ko ia ‘oku fakataumu‘a ki he ongo pe ngaahi tukupā fakafo‘ituituí, ‘e ‘ikai toe fakahā ia ki ha ni‘ihi kehe, kau ai mo e faiakó, kapau ‘oku ‘ikai ma‘u ha ngofua mei he tokotaha akó.
-
‘Oku hoko ai ‘a e ‘ekitivitií ko ha konga mahu‘inga ‘o e palani ‘o e lēsoní, pea ‘oku ‘ikai fakahoko ia ko ha “me‘a ke fakamo‘ua‘i ki ai ‘a e taimí” pe ko ha tautea ‘o ha ‘ulungaanga kovi.
-
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga kehe ki hono lekooti ʻo e ngaahi fakakaukaú, maʻanautolu ʻoku faingataʻaʻia ʻi he tohí. ʻE lava ke kau heni hano ʻai ha tokotaha ako ʻe taha ke hoko ko ha tangata tohi, hiki tepi ʻo e leá, mo e ngaahi meʻa peheé.
-
‘Oku ‘ikai fu‘u tōtu‘a hono ngāue ‘aki ‘o e ngaahi ‘ekitivitī tohí.
Palakipoe pe Palakipoe Hinehina (Whiteboard)
ʻE lava ke hoko ʻa e palakipoe kuo teuteuʻi leleí ko ha fakamoʻoni ʻo e teuteu ʻa e faiakó pea fakalahi ai ha ongo fakamātoato ʻi he loki akó. ʻE lava ke teuteuʻi ʻa e kau akó ʻe he fakaʻaongaʻi lelei ʻo e palakipoé lolotonga ʻa e lēsoní ke nau ako pea fakaafeʻi ke mahuʻingamālie ʻenau kau maí, tautautefito mei he niʻihi ʻoku nau ako ʻi he fakatātaá. ʻI he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻe he kau faiakó ʻa e palakipoé, ʻoku totonu ke nau manatuʻi ke nau tohi ke mahino mo lahi feʻunga ke mamata ki ai ʻa e tokotaha kotoa pē, ʻo fakapapauʻi ʻoku vahavaha lelei, maau, mo faingofua hono lau ʻa e naunaú. ʻI he feituʻu ʻoku ʻikai maʻu ai ha palakipoé, ʻe lava ke fakakakato ʻa e taumuʻa tatau ʻe ha laʻipepa lahi pe palakipoe fanongonongo.
ʻE lava ‘e he faiakó ‘o hiki ‘i he palakipoé ‘a e ngaahi tefito‘i fakakaukau pe ngaahi tefito‘i mo‘oni ‘o e lēsoní, fakatātā ‘o ha tokāteline pe ha me‘a ‘oku hoko, tā ha ngaahi mape, tā ha ngaahi saati fakahokohoko, faka‘ali‘ali pe tā ha ngaahi fakatātā ‘o ha me‘a ‘i he folofolá, tā ha ngaahi saati ‘o ha ngaahi me‘a fakahisitōlia na‘e hoko, hiki ha ngaahi me‘a mei he folofolá ‘i hono ma‘u ia ‘e he kau akó, pe fai ha ngaahi ‘ekitivitī lahi kehe ‘oku tokoni ki hono fakatupulaki ‘o e akó.
Ngaahi Naunaú mo e Ngaahi Fakatātaá
ʻOku faʻa faingataʻa hono akoʻi e ngaahi meʻa ʻo e ongoongoleleí ʻa ia ʻoku ʻikai ke tau lava ʻo mamata ki aí. ʻE lava ke hoko hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi meʻá mo e ngaahi fakatātaá ko ha founga lelei ke tokoni ke mahino ki he kau faiakó mo e kau akó ʻa e ngaahi tefito‘i moʻoni fakalaumālié. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke tokoni ha meʻa angamaheni hangē ko e koá ke mahino ki he kau akó ha tefitoʻi moʻoni ʻoku ʻikai ke fakatokangaʻi ʻo hangē ko e fakatomalá. Naʻe faʻa folofola ʻa e Fakamoʻuí kau ki he ngaahi meʻa fakaemāmani (hangē ko e maá, vaí, teʻelangó, mo e puha fuá) ke tokoni ke mahino ki Heʻene kau fanongó ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni fakalaumālié.
ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ha ngaahi meʻa mo ha ngaahi fakatātā ke tokoni ki he kau akó ke nau fakakaukauloto ki he fōtunga ʻo e kakai, feituʻu, ngaahi meʻa ne hoko, ngaahi meʻa, mo e ngaahi fakataipé ʻi he folofolá. ʻE lava ke ʻomi ʻe ha faiako ha haʻamonga ki he kalasí, fakaʻaliʻali hano fakatātā, pe tā ia ʻi he palakipoé, kae ʻikai ko e talanoa pē ki he ngaahi haʻamongá (vakai, Mātiu 11:28–30). ʻE lava ke nanamu ʻa e kau akó mo ala ki ha matalaʻi ʻakau ʻi heʻenau lau fekauʻaki mo e “fisiʻi ʻakau ʻo e ngoué” (Mātiu 6:28–29). Te nau lava ʻo ʻahiʻahiʻi ha mā taʻe-fakalevani.
ʻE lava ke ola lelei e ngaahi meʻa mo e ngaahi fakatātā, kau ai ʻa e ngaahi mapé mo e ngaahi sātí, ʻi hono tokoniʻi e kau akó ke sio loto, vakavakaiʻi, mo mahino ʻa e folofolá, tautautefito ki he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi ai kinautolu ke fakaʻaiʻai ha fealēleaʻakí. ʻE lava ʻe hano fakaʻaliʻali ha meʻa pe fakatātā ʻi he hū mai ʻa e kau akó ki he loki akó, ʻo fakatupulaki ʻa e ʻātakai ʻo e akó mo poupouʻi ha laumālie fakafehuʻí.
ʻOku ʻi ai ha fakatokanga ʻe ua ke fakakaukau ki ai ʻi hono fakaʻaongaʻi e ngaahi meʻá mo e fakatātaá: ʻUluakí, ʻoku totonu ke nau fakamamafaʻi maʻu pē ʻa e taumuʻa ʻo e lēsoní kae ʻoua ʻe mavahe mei ai. Uá, ʻoku totonu ke hoko maʻu pē ʻa e ngaahi fakamatala fakafolofolá ko ha maʻuʻanga tokoni ki he fealēleaʻaki fakakalasi fekauʻaki mo e feituʻu pea mo e fakaikiiki ʻo ha meʻa ne hoko, kae ʻikai ko e fakaʻuhinga ʻa e tokotaha tā fakatātaá fekauʻaki mo e meʻa ne hokó pe talanoá.
Ngaahi Fakaʻaliʻali ʻOku Ngāue ʻAki e Nāunau ki he Sió mo e Fanongó mo e Komipiutá
ʻOku fonu ʻa e folofolá ʻi he ngaahi fakamatala ki he tokoni ʻa e ʻEikí ke mahino ki Heʻene fānaú ʻEne ngaahi akonakí ʻo fakafou ʻi he vakaí mo e ongó (vakai, 1 Nīfai 11–14; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76; Mōsese 1:7–8, 27–29). ʻI he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi totonu mo lelei ai ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ki he ʻatá mo e leá mo e tekinolosiá, ʻe lava ʻo tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e folofolá pea nau ako mo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí.
ʻE lava ke fakaʻaliʻali mai ʻe he ngaahi maʻuʻanga tokoni ki he ʻatá mo e leá ha ngaahi meʻa mahuʻinga mei he folofolá pea lava ʻo tokoni ʻa e kau akó ke nau fakakaukauloto mo aʻusia ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni naʻe hokó. ʻE lava ke fakatātaaʻi ʻe he ngaahi maʻuʻanga tokoni ko ʻení ʻa e founga hono fakaʻaongaʻi ʻe he kakaí ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ke ikunaʻi ʻaki honau ngaahi faingataʻaʻiá mo e ngaahi palopalemá pea lava ke ʻoange ha ngaahi faingamālie ki he Laumālié ke fakamoʻoni ki he moʻoní.
ʻOku fakaʻatā ʻe he tekinolosia ʻo e komipiutá ke huluʻi ʻe he kau faiakó ha ngaahi konga vitiō; ke fakaʻaliʻali ha ngaahi fehuʻi, ʻīmisi, pe ngaahi lea mahuʻinga mei he Kau Taki Māʻolungá; pe ke fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi tokāteline naʻe ʻiloʻi lolotonga ha lēsoni. ʻE lava foki ke fakaʻaongaʻi e ngaahi fakaʻaliʻali fakakomipiutá ʻi he founga tatau pē mo hono fakaʻaongaʻi ha palakipoé—ke fokotuʻutuʻu ʻaki ha ngaahi tefitoʻi fakakaukau mahuʻinga ʻo e lēsoní, fakaʻaliʻali ha ngaahi fakamoʻoni fakafolofola, pea fai ha ngaahi fakahinohino ʻi he ʻatá mo e leá ki he ngaahi ʻekitivitī ako tautau toko uá, fakakulupú, pe fakafoʻituituí. ʻE lava ke ʻaonga ki he kau akó hono fakaʻaongaʻi ʻo e tekinolosiá ʻi he ngaahi founga ko ʻení, ʻa ia ʻoku nau ako ʻi he ʻatá mo tokoni ke fokotuʻutuʻu mo mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau akó.
‘Oku totonu ke tokoni hono ngāue ‘aki ‘o e me‘angāue fakanāunau ki he sió mo e fanongó, komipiutá pe ko e ngaahi ma‘u‘anga tokoni fakatekinolosia kehé, ke mahino ‘a e ngaahi lēsoní, fakamānako, pea taau ke manatua ma‘u pē, pea ‘oku ‘ikai totonu ke ne taki mama‘o ‘a e fānau akó mei hano ongo‘i e ngaahi fakahinohino ‘a e Laumālié.
ʻE tokoni lelei taha ki he kau akó ʻa e ngaahi fakaʻaliʻali ʻatá mo e leá ke nau ako mo fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻi he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi ai ke fakaʻaiʻai ʻa e ngaahi fakakaukaú mo e ongó pea fakakau mai ʻa e kau akó ʻi he fakamatala fakafolofolá. Mahalo ʻe tokoni ke hiki ʻi he palakipoé e ngaahi meʻa pau ʻe lava e kau akó ʻo kumi pe ngaahi fehuʻi te nau ala fakakaukau ki ai ʻi he‘enau mamata pe fanongo ki he fakamatalá. Mahalo foki ʻe mahuʻinga ke taʻofi ha fakamatala ke fai ha ngaahi fehuʻi pe fakamahinoʻi ha fakamatala ʻe tokoni ki he kau akó. ʻOku ʻi ai e taimi lahi ko ha konga pē ʻo e maʻuʻanga tokoni ki he ʻatá mo e leá ʻoku fiemaʻu ki hono fakahoko e taumuʻa ʻa e faiakó. Ko e kau faiako ko ia ʻoku nau fakaʻaongaʻi ha ngaahi founga kehe, hangē ko e fealēleaʻaki mo e ʻekitivitī tohí, fakataha mo hono fakaʻaongaʻi e mītiá mo e tekinolosiá, ʻoku nau fakafaingamālieʻi ai ke mahino mo moʻui ʻaki e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. ʻI he feituʻu ʻe malava aí, ʻe lava ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻa e subtitle ʻi he fakaʻaliʻali ʻatá mo e leá, ʻo fakatupulaki e mahinó mo e manatu ʻa e kau akó, tautautefito kiate kinautolu ʻoku faingataʻa ke nau fanongó.
ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ki he ʻatá mo e leá pe tekinolosia fakakomipiutá ʻi ha lēsoni, ʻoku totonu ke fokotuʻu ʻe he kau faiakó ʻa e naunaú kimuʻa pea toki kamata ʻa e kalasí pea fakapapauʻi ʻoku ngāue lelei ia. ʻOku totonu foki ke nau fakapapauʻi ʻe fanongo mo sio lelei ʻa e kau ako kotoa ki he fakaʻaliʻalí mei honau nofoʻangá. Kimuʻa pea kamata e kalasí, ʻoku totonu ke teuteuʻi ʻe he kau faiakó ʻa e maʻuʻanga tokoni ʻatá mo e leá pe fakakomipiutá ke kamata ʻi he feituʻu totonú ʻi hono fiemaʻu ʻi he lēsoní. ʻE lava foki ke hoko ko ha fakakaukau lelei ke fakaangaanga ʻa e kau faiakó ʻi hono fakaʻaongaʻi e tekinolosiá ki he fakaʻaliʻalí kimuʻa pea toki fakaʻaongaʻi ia ʻi he lēsoní.
Ngaahi Fakahinohinó
Mahalo hangē pē mo ha toe founga fakafaiako kehe, ʻoku ʻi ai ha ngaahi pole mo e meʻa ʻe ala hoko ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi maʻuʻanga tokoni ki he ʻatá mo e leá mo e tekinolosiá. ʻOku totonu ke fakapotopoto ʻa e kau faiakó ʻi hono fakakaukauʻi pe ʻoku feʻunga mo tokoni ki he aʻusia fakaakó ke fakaʻaongaʻi ha fakaʻaliʻali fakavitiō pe fakakomipiuta. ʻE lava ke iku ʻa e fuʻu fakafalala lahi ki he tekinolosiá ki he ngaahi lēsoni ʻoku akoʻi ʻe he tekinolosiá mo e mītiá kae ʻikai fakatefito ʻi he folofolá mo tokanga taha ki he tokotaha akó. ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení ki he kau faiakó ʻi heʻenau fai ha ngaahi fili fakapotopoto ki hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi maʻuʻanga tokoni fakavitiō mo fakakomipiutá:
-
ʻOku tokoni nai ʻa e maʻuʻanga tokoní ke ako ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku mahuʻingá? ʻE lava ke fakafiefia pe fakaofo e ngaahi fakaʻaliʻali fakavitioó ki he kau akó, ka ʻoku tokoni tonu nai ia ki he ngaahi taumuʻa ʻo e lēsoní mo e meʻa ʻoku fiemaʻu ke ako ʻe he kau akó? ʻOku ʻikai ko ha ʻuhinga feʻunga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi maʻuʻanga tokoni ko ʻení ki he fakafiefiá pe ko hono fakafonu ʻo e taimí. ʻOku totonu ke mamata pe fanongo ʻa e kau faiakó ʻi ha fakaʻaliʻali pē kimuʻa pea toki fakaʻaongaʻi ia ʻi he kalasí pea fakapapauʻi ʻokú ne fakamālohia pe poupouʻi ʻa e folofolá mo e ngaahi tokāteline mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻoku akoʻi ʻi he lēsoní.
-
Ko ha maʻuʻanga tokoni nai ia ki he lēsoní pe ko hono tefitoʻi taumuʻá? Naʻe naʻinaʻi mai ʻEletā Poiti K. Peeka: “ʻE lava ke hoko ʻa e ngaahi naunau tokoni ki he ʻatá mo e leá ko ha tāpuaki pe mala ʻi ha kalasi, ʻo makatuʻunga pē ʻi he founga hono fakaʻaongaʻí. ʻE lava ke fakafehoanaki kinautolu ki he ngaahi meʻa fakaifoifo ʻoku fakaʻaongaʻi ki ha meʻatokoní. ʻOku totonu ke siʻisiʻi pē hono fakaʻaongaʻí ke fakamamafaʻi pe ʻai ke mālie ha lēsoní” (Teach Ye Diligently, rev. ed. [1991], 265).
-
ʻOku feʻunga nai ia pea fenāpasi mo e ngaahi tuʻunga moʻui ʻo e Siasí? ʻOku fakamaama nai ia? ʻOku lahi ha ngaahi koloa ʻoku faʻu ʻi he māmaní ʻoku nau ʻomi ha pōpoaki lelei ka ʻoku faʻa ʻi ai hano kaveinga ʻoku ʻikai lelei ʻa ia ʻe lava ʻo fakamamahiʻi ʻa e Laumālié pe fakaoleoleʻi ha ngaahi fakakaukau ʻoku ʻikai fenāpasi mo e ngaahi akonaki ʻo e ongoongoleleí. ʻOku ʻikai totonu ke fakaʻaongaʻi ha vitiō pe ongo, neongo kapau ʻoku feʻunga, kapau ʻoku maʻu ia mei ha maʻuʻanga fakamatala ʻoku ʻi ai ha meʻa ʻoku taʻefeʻunga. ʻOku ʻikai ke faʻa langaki ʻa e tuí mo e fakamoʻoní ʻe he ngaahi meʻa ʻoku fakakikihi pe fakatoʻoa-lotó.
-
Te ne maumauʻi nai ʻa e ngaahi lao ki he maʻu mafai pulusí pe tatau mo iá? ʻOku lahi ha ngaahi vitiō, hiva, mo e ngaahi naunau kehe ki he ʻatá mo e leá ʻoku fakangatangata hono fakaʻaongaʻí tuʻunga ʻi he ngaahi lao ʻo e maʻu mafai pulusí pe ngaahi aleapau ʻa kinautolu ʻoku nau fakaʻaongaʻí. ʻOku mahuʻinga ke muimui ʻa e kau faiako mo e kau taki kotoa pē ʻi he seminelí mo e ʻinisititiutí ki he ngaahi lao ʻo e maʻu mafai pulusi ʻo e fonua ʻoku nau faiako aí pea nau fai pau ki he ngaahi lao mo e ngaahi tufakanga totonú koeʻuhí ke ʻoua naʻa fai ha ngāue fakalao kiate kinautolu pe ko e Siasí.
Ko e ngaahi fakahinohino ‘eni ‘oku fekau‘aki mo e kau faiako mo e kau taki semineli mo e ‘inisititiuti ‘i he ngaahi fonua kotoa pē.
Ko e Fakaʻaongaʻi ʻo e Naunau Na‘e Fa‘u ‘e he Siasí
Tukukehe ʻo ka toki fakahā atu ʻi he naunau ʻa e Siasí, ʻe lava ʻe he kau faiakó mo e kau takí ʻo hiki tatau mo fakaʻaliʻali ha ngaahi filimi, vitiō, ʻīmisi, pea mo ha ngaahi fasi ne faʻu ʻe he Siasí ke fakaʻaongaʻi taʻe-fakakomēsiale ʻi he Siasí mo e seminelí mo e ʻinisititiutí. ʻE lava ʻo fakaʻaongaʻi e hiva mei he Ngaahi Himí, ko e Tohi Hiva ʻa e Fānaú, mo e ngaahi makasini ʻa e Siasí ki he meʻa taʻe-fakakomēsiale ʻi he Siasí mo e seminelí mo e ʻinisititiutí, tukukehe ʻo ka ʻasi ha fakataputapui ʻi he himí pe hivá. ʻE lava ʻe he kau faiako mo e kau taki ʻi he seminelí mo e ʻinisititiutí ʻo download mo fakaʻaliʻali e ngaahi naunau naʻe faʻu ʻe he Siasí ʻi he kalasí, tuku kehe kapau ʻoku ʻi ai ha fakataputapui ʻi he ngaahi naunau peheé.
Ko e Fakaʻaongaʻi ʻo e Naunau ʻIkai Faʻu ʻe he Siasí
Ko e lao fakalūkufuá, ʻoku ʻikai totonu ke download ʻa e ngaahi polokalamá, polokalama fakakomipiutá, mo e naunau ki he ʻatá mo e leá mei he ʻInitanetí pe huluʻi ia ʻi he kalasí mei he ʻInitanetí tuku kehe kapau kuo ʻosi fakatau mai ʻa e ngaahi laiseni totonú. Tukukehe kapau ʻoku maʻu ʻe he Siasí ha vitiō, hiva, pe ha toe naunau kehe ki he ʻatá mo e leá, ʻoku ʻi ai ha fakatuʻutāmaki lahi, ʻi ha faʻahinga fonua pē, ʻe ala maumauʻi ʻa e ngaahi lao ki he maʻu mafai pulusí ʻi hono fakaʻaliʻali e faʻahinga naunau peheé ʻi he kalasí. Ko ia ai, ko e lao fakalūkufuá, ʻoku ʻikai totonu ke fakaʻaliʻali ʻe he kau faiako mo e kau taki ʻo e seminelí mo e ʻinisititiutí ʻi heʻenau kalasi ʻi he funga ʻo e māmaní, ʻa e naunau ʻoku ʻikai faʻu ʻe he Siasí.
‘Oku hoko hano hiki tatau ‘o e mītia ‘oku kau ai ha mūsika ‘oku ‘i ai ha ma‘u mafai pulusi (hangē ko e peesi mūsika pe ngaahi mūsika kuo lekōtí) ko hano maumau‘i ia ‘o e lao ki he ma‘u mafai pulusí, tukukehe kapau kuo fai ʻe he tokotaha ‘a‘ana ‘a e ma‘u mafai pulusí ha tohi fakangofua. ʻOku taʻefakalao foki hano hiki tatau ʻa e fakalea ʻo ha hiva ʻoku puleʻi ʻe he maʻu mafai pulusí, taʻe maʻu ha ngofua.
ʻOku fakahā mahino ʻe he ngaahi fakahinohino ko ʻení ha ngaahi fakaʻatā makehe ki he lao maʻu mafai pulusi ʻo e ʻIunaiteti Siteití ʻe fakaʻatā ai ʻa e kau faiako mo e kau taki ʻo e seminelí mo e ʻinisititiutí ʻi he ʻIunaiteti Siteití ke nau huluʻi ha fanga kiʻi vitiō ʻi he kalasí taʻe tomuʻa maʻu ha laiseni mei he taha ʻoku ʻaʻana ʻa e maʻu mafai pulusí. Neongo ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakaʻatā makehe tatau pē ʻi he ngaahi fonua kehé, ka ʻoku totonu ke fetuʻutaki ʻa e kau faiako seminelí mo e ʻinisititiutí ki he Intellectual Property Office ke fakapapauʻi ʻa e ngaahi lao pau mo e ngaahi fakaʻatā makehe ʻoku kaunga ki honau fonuá kimuʻa pea huluʻi ha fanga kiʻi vitiō mei he ngaahi vitiō pe polokalama fakakomēsiale naʻe hiki mei he fakamafolá pe mei he ʻInitanetí.
Fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi vitiō ne faʻu fakakomēsialé. ʻOku kau ʻi he lao ʻa e ʻIunaiteti Siteití ha fakaʻatā makehe ʻokú ne fakaʻatā ʻa e kau faiakó mo e kau akó ke fakaʻaongaʻi ha ngaahi vitiō ne faʻu fakakomēsiale ʻi he kalasí, taʻe te nau fakatau ha laiseni ki ai. Ka neongo iá, ʻe toki lava pē ke fakaʻaongaʻi ʻi he meʻá ni ha ngaahi vitiō kuo faʻu fakakomēsiale ʻi he fakaʻatā makehe ko ʻení, kapau ʻoku feau kotoa ʻa e ngaahi tuʻunga ko ʻení. Ko e foʻi vitiō nounou ʻoku huluʻí kuo pau ke maʻu ia (a) mei ha tatau ne maʻu fakalao; (e) fakaʻaongaʻi ʻi he faiako femātaakí, ʻo ʻuhinga ʻoku totonu ke ʻi ai ha faiako pe taki semineli mo ʻinisititiuti lolotonga hono huluʻi ʻo e foʻi vitioó; (f) ʻoku huluʻi ʻi ha loki ako pe feituʻu tatau ʻoku faiʻanga ako; (h) ʻoku fakahaaʻi ʻe ha kautaha fakaako ʻoku ʻikai fakatupu paʻanga, hangē ko ha kalasi semineli pe ʻinisititiuti; pea (i) ʻoku huluʻi ʻi ha taumuʻa fakafaiako ʻoku fekauʻaki hangatonu mo e naunau fakalēsoni ʻa e kalasí pea ʻikai ko e fakafiefiá. ʻOku taʻefakalao mo taʻefaitotonu hono totongi ke fakaʻaongaʻi pe fakatau mai ha mītia fakakomēsiale kimuʻa, lolotonga, pe hili ʻa e kalasí ke fakaʻaongaʻi pē ki he fakafiefiá. ʻE meimei hoko maʻu pē ʻeni ʻi he taimi ʻoku huluʻi kakato ai ha foʻi faivá.
Fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi polokalama naʻe lekooti mei he fakamafolá. ʻOku ngofua ‘i he ‘Iunaiteti Siteití hono ngāue ‘aki ‘i he loki akó ha polokalama televīsone ‘a ia ‘oku ma‘u ta‘etotongi ‘e he kakaí, pea ‘oku lekooti ia mei hono fakamafolá, pe mei he keipoló, kapau ‘oku fakahoko ‘a e ngaahi me‘a ko ‘ení: (a) ‘Oku ‘ikai fuoloa ange ‘i he ‘aho ʻe 45 hono tauhi hono tataú; pea kuo pau ke tāmate‘i leva ia. (e) ‘Oku faka‘aonga‘i hono tataú ‘i he loki akó ‘oku te‘eki ‘osi ha ‘aho ‘e 10 mei he ‘aho na‘e hiki ai hono tataú (hili ‘a e ‘uluaki ‘aho ‘e 10, kae ngata pē ‘i he ‘aho ‘e 45, pea ‘e ngāue ‘aki pē hono tataú ki hano fakafuofua‘i ‘e he faiakó pe ki hano fakapapau‘i pe ‘e ngāue ‘aki ‘a e polokalamá ‘i ha ngaahi lēsoni ‘i he kaha‘ú). (f) ‘Oku tu‘o taha pē hono hulu‘i ‘o e polokalamá (pea tu‘o ua pē kapau ‘oku fie ma‘u ke toe tokoni‘i ‘a e akó). (h) ‘Oku hulu‘i pē ‘a e polokalamá ‘i ha loki ako pe ha feitu‘u tatau ‘oku fai‘anga ako ‘ata‘atā pē. (i) ‘Oku ‘ikai liliu ʻa e pōpoaki pe kaveinga ‘o e polokalamá. (k) ‘Oku ‘ikai hiki hano tatau ki ha fevahevahe‘aki mo ha ni‘ihi kehe. (l) Kuo pau ke kau ki hono tataú ‘a e fakatokanga ki he ma‘u mafai pulusi ‘o e polokalamá ‘o hangē ko hono hikí. (m) ‘Oku ‘ikai hoko fakataha ʻa e polokalamá mo ha ngaahi konga (fakatu‘asino pe fakaʻilekitulōnika) ‘o ha ngaahi polokalama kehe ke hoko ia ko hano fakataha‘i ʻo ha nāunau fakaako pe ki ha toe me‘a kehe.
Makehe mei he ngaahi tu‘utuʻuni ‘i ‘olungá, ko e ngaahi konga vitiō mo e ngaahi polokalama na‘e fa‘u fakakomēsialé na‘e hiki mei hono fakamafolá pe mei he ‘Initanetí, ‘oku totonu ke: (a) hulu‘i ha konga pē ‘o e vitioó pe polokalamá; (e) faka‘aonga‘i ia pea ‘ikai fai hano liliu pe ‘ētita‘i ‘o e polokalamá; (f) ‘oua ‘e faka‘aonga‘i ia ‘i ha founga ‘e fokotu‘u mai ai ‘oku poupou‘i ‘a e Siasí, seminelí mo e ‘inisititiutí pe ko ‘enau ngaahi akonakí, ‘e kinautolu na‘a nau fa‘u pe ko kinautolu ‘oku nau ma‘u ‘a e polokalamá; pe ‘i ha founga ‘oku fokotu‘u mai ai ‘oku hanga ‘e he Siasí pe seminelí mo e ‘inisititiutí ‘o poupou‘i ‘a e polokalamá pe ko kinautolu na‘a nau fa‘ú pe ko kinautolu ‘oku nau ma‘u ‘a e polokalamá; (h) ‘oku ‘ikai faka‘aonga‘i ia ‘i ha founga ‘okú ne tu‘uaki ‘a e Siasí pe seminelí mo e ‘inisititiutí, mo e (i) ke faka‘aonga‘i ia ‘o fakatatau mo ha ngaahi fakangatangata ‘oku ‘ilo‘i pea mo e tu‘utu‘uni ‘a e Siasí.
Kapau ʻoku ʻi ai ha ngaahi fehuʻi ʻa e kau faiako pe taki ʻi he seminelí mo e ʻinisititiutí ʻoku ʻikai tali ʻi he ngaahi fakahinohino ko ʻení, vakai ki he konga 38.8.11, “Naunau ʻOku Puleʻi ʻe he Maʻu Mafai Pulusí” ʻi he Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá: Ko e Ngāue ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.
Intellectual Property Office
50 E. North Temple Street, Room 1888
Salt Lake City, UT 84150-0018
Telephone: 1-801-240-3959 or 1-800-453-3860, extension 2-3959
Fax: 1-801-240-1187
ʻĪmeilí: cor-intellectualproperty@ldschurch.org
Mūsiká
ʻE lava ke hoko e mūsiká, tautautefito ki he ngaahi himi ʻo e Siasí, ko ha konga mahuʻinga ʻi hono tokoniʻi ʻo e kau akó ke ongoʻi e ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻenau aʻusia ʻi hono ako ʻa e ongoongoleleí. ʻI he talamuʻaki ki he tohi himi ʻa e Siasí, naʻe pehē ai ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí: “ʻOku hoko ʻa e ngaahi hiva fakalaumālié ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e ngaahi fakatahaʻanga hotau Siasí. ʻOku fakaafea mai ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí ʻe he ngaahi himí, mo fakatupu ʻa e loto ʻoku ʻapasiá, pea fakatahaʻi kitautolu ko e kāingalotú, mo maʻu ai ha founga ke ʻoatu ai haʻatau fakafetaʻi ki he ʻEikí.
“Ko ha niʻihi ʻo e ngaahi malanga maʻongoʻonga tahá ʻoku fai ʻaki ia hono hivaʻi ʻo e ngaahi himí. ʻOku taki kitautolu ʻe he ngaahi himí ki he fakatomalá mo e ngaahi ngāue leleí, langaki ʻa e fakamoʻoní mo e tuí, fakafiemālieʻi ʻa e ongosiá, fakanonga kinautolu ʻoku loto-mamahí, mo ueʻi kitautolu ke tau kātaki ki he ngataʻangá” (Ngaahi Himí, vii). Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē: “ʻOku ou fifili pe ʻoku tau fakaʻaongaʻi feʻunga nai ʻa e maʻuʻanga tokoni ne ʻomi fakalangi ko ʻení ʻi heʻetau ngaahi fakatahá, kalasí, pea ʻi hotau ngaahi ʻapí. …
“Ko ʻetau hiva toputapú ko ha teuteu mālohi ia ki he lotú mo hono akoʻi e ongoongoleleí” (“Worship through Music,” Ensign, Nov. 1994, 10, 12). ʻOku totonu ke tokoni ʻa e kau faiakó ke mahino ki he kau akó ʻa e mahuʻinga ʻo e hivá ʻi he moihuú mo e founga ʻe lava ke tokoni ai ke fokotuʻu ha ʻātakai ʻe lava ke ngāue lelei ange ai ʻa e Laumālié.
‘Oku ‘oatu heni ha ngaahi founga ‘oku lava ke faka‘aonga‘i ai ‘e he kau faiakó ‘a e mūsiká ke fakatupulekina hono ako ‘e he fānau akó ‘a e ongoongoleleí:
-
Tā ha mūsika fakalaumālie ‘i he taimi ‘oku ha‘u ai ‘a e fānau akó ki he kalasí, pe ‘i he lolotonga ‘o e kalasí ‘i he taimi ‘oku nau ngāue ai ki ha ʻekitivitī tohí.
-
Fakaafe‘i mo poupou‘i ‘a e fānau akó ke nau kau ki he hiva‘i fakataha ‘o e ngaahi himí ‘e he kalasí.
-
Toe vakaiʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí mo ʻomi ha toe ngaahi fakakaukau lolotonga e lēsoní ʻaki hano hivaʻi ha himi pe ha veesi ʻo ha himi ʻoku fekauʻaki hangatonu mo e meʻa ʻoku akoʻi ʻi he ʻaho ko iá. ʻOku ʻi ai ha fakahokohoko fakamotuʻalea ʻo e folofolá mo e tefitó fakatouʻosi ʻi he konga ki mui ʻo e tohi himí, ʻa ia ʻe lava ke tokoni ʻi he meʻá ni.
-
Fokotu‘u ha ngaahi faingamālie ‘a ia ‘e lava ai ʻe hono lau ‘o e fakalea ‘o e ngaahi himI ‘o tokoni‘i ‘a e fānau akó ke nau tupulaki mo fakahā ‘enau fakamo‘oni ki he ngaahi tokāteline mo e ngaahi tefito‘i mo‘oni ‘o e ongoongoleleí.
-
Fakaafeʻi ‘a e fānau akó ke nau fai ha ngaahi hiva ʻoku tāú ʻi he kalasí.
ʻI hono fakahoko ha ngaahi fili fekauʻaki mo hono fakaʻaongaʻi ʻo e hivá ʻi he loki akó ki ha faʻahinga taumuʻa pē (hangē ko e tātā e fasi ʻi he lokí, fakataukei fakatokāteliné, pe ako maʻulotó), ʻoku mahuʻinga ke manatuʻi ʻa e fakatokanga ko ʻeni meia ʻEletā Poiti K. Pēká: “Kuo lahi ha ngaahi feinga ke toʻo e ngaahi kaveinga toputapu ʻo e ongoongoleleí ʻo haʻi ki he mūsika fakaonopōní ʻi he ʻamanaki te ne tohoakiʻi hotau toʻu tupú ki he pōpoakí. … ʻOku ʻikai ke u ʻilo pe ʻe founga fēfē haʻaku fakahoko ia pea iku ki he tupulaki ʻa e tuʻunga fakalaumālié. ʻOku ou tui he ʻikai lava ʻo fakahoko ia” (That All May Be Edified [1982], 279). Ko hono aofangatukú, ko e fatongia ia ʻo e faiakó ke fakapapauʻi ʻoku fenāpasi ha faʻahinga hiva pē ʻoku fakaʻaongaʻi ʻi he aʻusia fakaakó mo e ngaahi tuʻunga moʻui ʻo e Siasí pea ʻoku ʻikai fakatupu houhau ia ki he Laumālie ʻo e ʻEikí.
Faleʻi mo e Ngaahi Fakatokanga Fakalūkufua
Neongo ʻoku taau ha holi ke fokotuʻu ha vā fetuʻutaki lelei mo e kau akó, ka ʻe lava ʻe he holi ke fakahikihikiʻí, kapau ʻoku ʻikai fakatokangaʻi pe taʻofi, ʻo fakatupu ke tokanga lahi ange ʻa e kau faiakó ki he fakakaukau ʻa e kau akó kiate kinautolú ʻi he meʻa ʻoku nau fai fekauʻaki mo hono tokoniʻi e kau akó ke nau ako mo fakalakalaká. ʻOku faʻa taki heni ʻa e kau faiakó ke nau fetongi ʻa e ngaahi founga ʻoku fakataumuʻa ke fakatupulaki honau ʻīmisí ʻi he vakai ʻa e kau akó ki ha ngaahi founga naʻe fakataumuʻa ke fakaafeʻi ʻaki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Ko e kau faiako ko ia ʻoku tō ʻi he tauhele ko ʻení ʻoku nau halaia ʻi he ngāue fakataulaʻeiki kākaá koeʻuhí ke nau “fokotuʻu … ʻa kinautolu ko ha maama ki māmani, koeʻuhí ke nau maʻu ha totongi mo e fakamālō ʻa e māmaní” (2 Nīfai 26:29). ʻOku totonu ke tokanga ʻa e kau faiakó ke ʻoua naʻa hoko ʻenau fakaʻaongaʻi e tūkuhuá, ngaahi talanoa fakatāutahá, pe ha toe founga fakafaiako kehe, ki he taumuʻa ke fakafiefiaʻi, fakamānako, pe maʻu ʻa e fakamālō ʻa e kau akó. Ka ʻoku totonu ko e taumuʻa ʻo e kau faiako fakalotu kotoa pē ke fakalāngilangiʻi ʻa e Tamai Hēvaní mo tataki ʻenau kau akó kia Sīsū Kalaisi.
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Hauati W. Hanitā ʻo pehē: “ʻOku ou ʻiloʻi pau ʻoku mou fakatokangaʻi ʻa e fakatuʻutāmaki ʻe ala hoko ʻi hoʻomou hoko ko ha ivi tākiekina lahi mo fakalotoa ʻo langaki ai ha tauhi mateaki hoʻo kau akó kiate koe kae ʻikai ko e ongoongoleleí. Ko ha palopalema fakaʻofoʻofa ʻeni ke fefaʻuhi mo ia, pea ʻoku mau fakatauange pē ko e kau faiako fakaofo kotoa kimoutolu. Ka ʻoku ʻi ai ha fakatuʻutāmaki moʻoni heni. Ko e ʻuhinga ia kuo pau ai ke ke fakaafeʻi hangatonu ai hoʻo kau akó ki he folofolá, ʻo ʻikai ko e ʻoange pē ha fakaʻuhinga mo ha fakamatala kiate kinautolu. Ko e ʻuhinga ia kuo pau ai ke ke fakaafeʻi hoʻo kau akó ke nau ongoʻi ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí, kae ʻikai ko hano ʻoange pē ha fakakaukau fakafoʻituitui ki he meʻa ko iá. Fakaʻosí, ko e ʻuhinga ia kuo pau ke ke fakaafeʻi hangatonu ai hoʻo kau akó kia Kalaisí, kae ʻikai ki ha taha ʻokú ne akoʻi ʻEne ngaahi tokāteliné, neongo ʻenau potó. He ʻikai ke ke ʻatā maʻu pē ki he kau ako ko ʻení. He ʻikai te ke lava ʻo puke honau nimá hili ʻenau mavahe mei he ako māʻolungá pe kolisí. Pea ʻoku ʻikai ke ke fiemaʻu ha kau ākonga fakataautaha” (“Eternal Investments” [evening with a General Authority, Feb. 10, 1989], 2).
Ko e me‘a ‘e tahá, ‘oku kau ‘a e fale‘i mo e ngaahi fakatokanga ko ‘ení ki ha ngaahi founga fakafaiako mo e ngaahi tu‘unga kehekehe:
-
Fakaʻaongaʻi ʻo e feʻauʻauhí. ʻOku totonu ke tokanga ʻa e kau faiakó ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e feʻauʻauhí ʻi he loki akó, tautautefito ki he taimi ʻoku feʻauʻauhi fakafoʻituitui ai ʻa e kau akó. ʻE lava ke iku ʻa e feʻauʻauhí ki he fekeʻikeʻí, loto-foʻí, manukiʻí, pe fakamāʻiá pea fakatupu ha mavahe ʻa e Laumālié.
-
Fakaʻaiʻai ʻa e koví. ʻOku totonu ke fakapotopoto ʻa e kau faiakó ʻi hono fakahaaʻi ʻenau taʻefiemālie ʻi ha kalasi pe ko ha tokotaha ako fakafoʻituitui. ʻOku ongoʻi taʻefeʻunga ha tokolahi ʻo e kau akó pea ʻoku fiemaʻu ke langaki hake mo fakalotolahiʻi kinautolu kae ʻoua ʻe fakamamafaʻi ʻenau ngaahi tōnounoú.
-
Manukí. ʻOku tatau ai pē pe ko ha lea ‘aki ia ‘e ha faiako ki ha tokotaha ako, pe mei ha tokotaha ako ‘e taha ki ha tokotaha ako kehe, ‘oku ta‘etotonu ma‘u pē ‘a e lea manukí, pea ‘oku fakatupu loto-mamahi, pea ‘e lava ‘o fakatupu ‘e ia ‘a e lumá mo ha mole ‘a e Laumālié.
-
Fetuʻutaki mo e lea taʻefeʻungá. ʻOku totonu ke fakaʻehiʻehi e kau faiakó mei he kaikaila pe fakakikihi mo e kau akó. ʻOku ʻikai ha feituʻu ʻi he ako fakalotú ki he lea koví mo e anga taʻefeʻungá.
-
Fakaʻaongaʻi ʻo e fakamālohi fakatuʻasinó. ʻOku ʻikai totonu ke teitei fakaʻaongaʻi ʻe he kau faiakó honau lahí mo honau iví ke fakailifiaʻi pe fakamālohiʻi ʻaki ha tokotaha ako ke angalelei. Naʻa mo e ngaahi tautā vaʻingá ʻe lava ke maʻuhala pe fakautuutu ia ki ha meʻa ʻoku mamafa ange. ʻOku totonu ke toki fetuʻutaki fakatuʻasino pē ʻa e kau faiakó mo ha tokotaha ako ʻi hano fiemaʻu ke maluʻi ha tokotaha ako ʻe taha.
-
Lea pau ki he tuʻunga tangatá pe fefiné. ʻOku totonu ke ʻiloʻi pea ongoʻingofua ʻe he kau faiakó ʻa e ngaahi lea pau ʻi he folofolá ki he tuʻunga tangatá pe fefiné. ʻOku ʻi ai ʻa e ngaahi folofola ʻe niʻihi ʻoku fonu ʻi he lea ki he houʻeiki tangatá koeʻuhí ko e natula ʻo e lea fakafonua naʻe maʻu ia mei aí. ʻOku totonu ke fakamanatu ʻe he kau faiakó ki he kau akó ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi foʻi lea ʻe niʻihi ʻoku ʻuhinga ki he kakai tangata mo fafine fakatouʻosi. ʻI he taimi naʻe fakahā ai kia ʻĀtama “kuo pau ke fakatomala ʻa e kakai kotoa pē” (Mōsese 6:57), naʻe folofola moʻoni ʻa e ʻEikí ki he kakai tangata mo fafine fakatouʻosi. ʻOku ʻi ai e taimi ʻe niʻihi ʻoku mahino mo tonu ʻa e ngaahi lea ki he kakai tangatá. Hangē ko ʻení, ko e kau mēmipa ʻo e Toluʻi ʻOtuá ko e kau houʻeiki tangata, pea ʻoku ʻuhinga ʻa e ngaahi fatongia ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ki he houʻeiki tangatá pē.