Ke Kesempwal ong Ih
Kauno kin ketin doadoahngki mehn tenek me weksang mehlel ahn sampah pwehn teneki katepen ngehn men.
Moses, emen soukohp wadawad en sampah, keirda rehn nein Parao serepein oh kousoan nan tepin pahr 40 en ah mour nan imwalap kan en Isip. E pein ese duwen kilohri oh lingan en wehi wo en kawao.
Sounpar kei mwuri, pohn nahna ieu, dohsang lingan oh kaselel en Isip me kehlail, Moses pato mwohn sihlahng en Koht oh patohieng Ih ni duwen ohl emen eh kin koasoaieng kompoakapah.1 Ni ehupene wo, Koht ketin kasalehiong Moses doadoahk en lime kan, mweidehng ih en kilang Sapwellime doadoahk oh kilohri. Ni ansou me kasansalo imwila, Moses pwupwudieng pohn pwehlo erein awa tohto. Ni eh kedekedeo pwurehng kehlailda, e tehkada mehkot me, nan sounpar tohto kan rehn Parao, e saikinte lemehda ansoukis mwowe.
“I ese,” e nda, “me aramas sohte mehkot.”2
Kitail Tikitiksang Me Kitail Leme
Ni eh laudla me kitail esehla duwen nan lahngo, laudla me kitail wehwehki—mweinele ni tikitik—dahme Moses ese. Lahngo uwen laud, rir, oh lingan me mwahliel en aramas sohte kak wehwehki. “Sampah kan sohte imwi me I kapikada,” Koht mahsanihong Moses.3 Lingan akan en mesenlahng nihpwong iei kadehde lingan en mehlelo.
Mie soahng kei me kin audehkinie waun oh koledi ahi esingek, ehu iei pipihr nan rot en pwong pohn sehd akan oh sahpw lap akan oh kilikilengiei sang nan perehn katanga sounpihr pohn kilohri soh imwi en usu rar kan.
Soun tetehk audepen lahng kan songen wadekedi uwen tohtohn usu kan nan lahngo. Ehu pwihn en soun ropirop kan leme me uwen tohtohn usu kan me neitail tipwei kilahs kan kak kilang iei pak 10 laudsang weren pihk kan en oaroahr kan oh sapwtehn kan koaros en sampah.4
Met pil duwehte mehlel pakair sang soukohp en kawao Enok: “Ma e kak me aramas kak wadekedi kisin weren pwehl kan en sampah, ei, rar kan en sampah kan duwe met, e sohte pahn wia tepdahn uwen tohtohn omwi kapikipik kan.”5
Pwehki uwen lap en kapikipik kan en Koht, e sohte kapwuriamwei me Nanmwarki lap Benjamin kaweidiki nah aramas akan en “kin tamataman, oh kin poaden tamataman duwen lapalap en Koht, oh pein amwail sohte mehkot.”6
Kitail Lapsang Me Kitail Leme
Ahpw mendahte aramas ahr sohte mehkot, e kin audehkinie kaping oh kapwuriamwei en leme me “katepen ngehn kan inenen lap mwohn sihlahng en Koht.”7
Oh ni atail mwein kak kilang uwen laud en lahngo oh nda, “Dahkot aramas karasarasohng kilohri en kapikipiko?” Pein Koht mahsanih me kitail iei kahrepen Eh ketin kapikada lahngo! Sapwellime doadoahk oh kilohri—kahrepen lahng kaselel wet—iei en doarehla oh kalapalapiala aramas.8 Ni lokaia tohrohr, lahng lap en mour poatoapoat, kilohri kan oh me rir kan en nan wehwe oh ansou, koaros wiawihda ong kamwahupen aramas duwehte kumwail oh ngehi. Samatail Nanleng kapikada lahngo pwe kitail en lel idin atail kak ni duwen Sapwellime pwutak oh serepein kan.
Met iei ehu kapweipwei me pid aramas: karasarasehng Koht, aramas sohte mehkot; ahpw kitail iei mehkoaros ong Koht. Mendahte me karasarasehng kapikipik poatoapoato kitail mwomwen sohte mehkot, kitail ahniki mpwul en kisiniei poatoapoat nan mwarmaratail kan. Kitail ahniki inou en lapalapala me kitail sohte kak medewe duwe—sampah kan soh imwi—me kitail kakehng alehdi. Oh iei kupwur lap en Koht en seweseikitail alehdi.
Me Sapwung Nan Pohnmwahso
Ese me soun mwalaun lapo ese me ehu mehn doadoahk me keieu mwahu ong kahrehla serihkan sang Koht iei en song pitihkinirail mwohmw doar kan en me kapweipwei me pid aramas. Ong ekei, e kin song sair arail kin kehieng pohnmwahso, kahrehieng ren mwomwehda oh kangoangeirail en kamehlele likamw en arail kesempwaliki pein irail oh arail kehlail. E ndahieng irail me re kohsang mehkot sohte wad oh me pwehki arail koahiek, ipwieng, de lapalap, irail katohrohrsang mehkoaros sohte wad me kapil irail. E kin kahluwairail en leme me pwehki met irail sohte pahsan ahn emen tohrohr koasoandi kan oh ieremen aramas liderehkinirail ahn emen tohrohr kahpwal kan.
Abraham Lincoln dene kin pereniki ngihs ehu me nda:
Oh ia kahrepen ngehn en aramas eh pohnmwahso?
Duwehte takai en lahng me mwekid pitipit, depwek pihr mwadang,
Marain en lioal nan wehwe, sawapeseng en ilok,
Aramas kin dousang mour ong ahr kommoaldi nan sousou.9
Tohnpadahk kan en Sises Krais wehwehki me karasaras ong mour poatoapoat, atail mour nan mour wet iei ihte “kisin ansou kis” nan wehwe oh ansou.10 Irail ese me ahn aramas emen eh katep mehlel sohte pid dahme sampah kin kesempwaliki. Irail ese me ke kak koasokehda mwohni kan en sampah pwon oh e sohte kak pwainda lopwon en pilawa ieu nanleng.
Irail akan me pahn “sohsohki wein” Koht11 iei irail akan me wiahla “nin duwen serihmen me peik, ohopampap, karakarahk, kanangamah direkihla limpoak.”12 “Ong koaruhsiehn me kin aklapalapla pein ih pahn tikitikla; a me kin aktikitingki pein ih, pahn lapalapala.”13 Soangen tohnpadahk pwukat pil wehwehki “me ni ahnsou me kumwail kin mihla nan amwail papah kempoakpamwail akan, kumwail kin mihte nan amwail kin [papah] Koht.”14
Kitail Sohte Manoknokla
Pil ehu wiepe me Sehdan kin pitih kitail iei sang ni sohla koapwoaroapwoar. E kin song en kainene me kitail kilenglahng ong pein atail sohte katep lao kitail tepida sohla koapwoaroapwoarki me e laud atail katep. E kin ndahieng kitail me kitail nohn tikitik pwe aramas en tehkada, me kitail manoknokla—ni mehlel sang Koht.
I en ehukihieng kumwail irair ehu me I pein lelohng me mwein kak ekis sawas ong irail akan me pehm me re sohte kesempwal, manoknokla, de kelehpw.
Sounpar tohto samwalahro I towehda kasukuhl en pwailet nan United States Air Force. I dohsang mehlel imweio, sounpei pwulopwul en West Germany, ipwidi nan Czechoslovakia, me keirda nan East Germany oh kin lokaiahn wai ahpw doadoahk laudiki mehlel. I taman mehlel ahi seiloak ong wasahn aht kasukuhl nan Texas. I mih pohn sounpihr pwoat, mwomwohd limwahn pahsinse men me lokaiahki ngoar kehlail en mehn nan South. I kerenieng sohte kak wehwehki douluhl ah lokaia. I pil leme ma sou sapwung lokaia me I kin wie suksukuhliki kohkohdo. I masangkihda mehlel leme me I anahne siaiki iang dakehla nan kasukuhl en pwailet pelian tohnsukuhl kan me uhdahn kin lokaiahn wai.
Ni ahi lella nan kehl en wasao nan kisin kahnihmw en Big Spruce, Texas, I rapahki oh diarada branch en Souleng en Imwin Rahn Akan, me towe iei aramas te depe me mwahu me kin tuhpene nan kehl en wasao. Towe kan wie koukou kisin imwen sarawi me pahn wiahla dewen Mwomwohdiso. Rahn pwuko towe kan me kin pein kihda laud doadoahk ong ihmw kapw kan.
Rahn mwurin rahn I kin towehda ahi kasukuhl en pwailet oh kin onop ni uwen me I kak oh eri doadoahngki pali laud en ahi ansoun pisek koadkoadoahke imwen sarawi kapwo. Wasao I esehla me two-by-four kaidehn sokosok en kahlek ehu ahpw lepin tuhke pwoat. I pil esehla koahiek en doarehla mour en dehr pasuredi sendin pehie ni ahi pospos mete.
Uwen laud en ansou me I kin koadkoadoahke imwen sarawio me president en branch—me pil wia emen nait sounpadahk kan en kasukuhl en pihr—kihda eh pwunodiki me mwein I konehng en kalaudehla ahi ansoun onop ong sukuhl.
Kompoakapahi kan oh iengei tohnsukuhl kan en pwailet pil koadoahkehda kemwekid kan nan ansoun pisek, ahpw I leme e kak sansal me ekei kemwekid pwuko sohte pahn kak pahrekohng kisin pwuhk en rahn wet For the Strength of Youth. Ong ie, I pereniki wia kiseh mehlel en kisin branch wet nan west Texas, kaikaiahniki ahi koahiek kapw en daiksang, oh kamwahuiala ahi lokaiahn wai ni ei kapwaiada ahi pwukoa kan en padahk nan pwihn en elder kan nan Santi Sukuhl.
Ni ansouo, Big Spruce, mendahte ede, iei kisin wasahkis, sohte kesempwal, oh sohte me ese. Oh I kin kalapw ahniki soangen pepehm wo duwen pein ngehi—sohte kesempwal, sohte me ese, oh kelehpw mehlel. Mendahte, I sohte pak ehu medewe ma Kauno sou manokeielahr de ma E pahn kak diar ie wasao. I ese me e sohte kesempwalohng Sahm Nanleng iawasa I mihie, ngehi kedepe nan ahi pwihn en kasukuhl en pwailet, de dah ahi pwukoa nan Mwomwohdiso. Dahme kesempwalohng Ih iei me I wiewia uwen ahi kak koaros, me ahi mohngiong kainenehieng ih, oh me I kupwurki sewese irail akan limwahi. I ese me ma I wia uwen ahi kak koaros, mehkoaros pahn mwahu.
Oh mehkoaros me mwahu.15
Me Kin Mwuri Pahn Mwowehla
Kauno sohte douluhl nsenohki ma kitail kin doadoahk nan imwalap kaselel kan de nan dewen mahn akan. E mwahngih iawasa kitail mihie, sohte katepe ia uwen karakarahk en irair kan. E pahn ketin doadoahngki—ni Kupwure oh ong Sapwellime kahrepe sarawi kan—irail akan me kainene mohngiongirail kan ong Ih.
Koht ketin mwahngih me ekei ngehn kan me keieu lapalalap me mourehr iei irail akan me sohte pahn pwarada nan pwuhk en poadoapoad. Irail iei ngehn kapaida, karakarahk me alemengih karasaras en sounkomouro oh kin doadoahngki rahn akan en arail mour wiahda me mwahu.16
Ehu pwopwoud duwe met, pahpa nohno en kompoakapahi men, wia karasaras en tepin padahk wet ong ie. Ohlo kin doadoahk nan steel mill nan Utah. Ni kommoal en souwas e kin pahkpeseng nah pwuhk sarawi kan de makasihn en Mwomwohdiso oh wadawad. Ni ansou me tohndoadoahk teikan kilang met, irail kapitih oh pelian ah lamalam. Sohte lipilipil me re wia, e lokaiahieng irail ni kadek oh soupeikasal. E sohte mweidehng arail sawaun en kalingeringerih de kapwunodehda.
Sounpar kei mwuri emen me iang ngihl laud rehn me kin kapitih ko soumwahuda. Mwohn eh mehla e peki ohl karakarahk menet en kapahrek ni ah mehlao—me e kapwaiada.
Tohn Mwomwohdiso loaloapwoat menet sohte ahniki mehkot laud me pid mwahr de kepwehpwe, ahpw lipwe sair ni loal koaruhsiehn me ese ih. E mehla nan aksiden en doadoahk ni eh sewsewese emen tohndoadoahk tohrohr me tengala nan sino.
Nan erein pahr ehu mwuri ah pwoud me liohdihlao koadoahk nan ah mwahliel, me elehieng eh sohla kak alu. Ahpw aramas pereniki kohdo mwemweit reh pwehki e kin rong. E kin taman. E kin nsenoh. Sohte kak nting, e kin wadlikiala nein nah serihkan oh nein neirail kan nempehn delepwohn kan. E kin taman ni limpoak arail ipwidi kan oh ketemen kan.
Irail akan me kin mwemweit reh kin pwurodohsang ahniki pepehm ahpwete mwahu duwen mour oh pein irail. Irail kin kehn ah limpoak. Irail ese me e nsenohkinirail. E sohte kin kaulim ahpw kin doadoahngki ah rahn akan ong kapaiada mour en mehteikan. Emen kompoakapah kan nda me lih menet iei emen en aramas malaulau me e ese nan ah mour me wia karasepe mehlel en limpoak oh mour en Sises Krais.
Pwopwoud wet pahn tepin nda me ira sohte nohn kesempwal nan sampah. Ahpw Kauno kin doadoahngki mehn tenek me weksang mehlel ahn sampah pwehn teneki katepen ngehn men. E mwahngih pwopwoud loaloapwoat wet; E ketin poakohng ira. Ara mwekid kan iei kadehde mour en arail pwoson Ih laud.
Ke Kesempwal ong Ih
Riei ohl akan oh lih akan, e mwein mehlel me aramas sohte mehkot ni karasaras ong uwen lap en nan lahngo. Ni ansou kan kitail mwein pil kin pehm me kitail sohte kesempwal, sohte sansal, kelehpw, de manoknokla. Ahpw, tamataman—ke kesempwal ong Ih! Ma mie pak ke peikasalki me ke kesempwal ong Ih, medewe tepin padahk sarawi pahieu pwukat:
Keieu, Koht ketin poakohng me karakarahk oh opampap, pwe irail me “keieu lapalap nan Wehin Koht.”17
Keriau, Kauno likihki “unsekpen [Sapwellime] rongamwahuo [en] kalohk sang me luwet oh mengei ong sampah pwon.”18 E ketin piladahr “soahng luwet akan en sampah [en] kohda oh kawehla me manaman oh kehlail kan”19 oh en kanamenekiala “soahng kan me manaman.”20
Kesiluh, sohte lipilipil wasa me ke kousoanie, sohte katepe uwen karakarahk en irair me ke mih loale, uwen pweisuwed en ahmw doadoahk, uwen tikitik en ahmw koahiek, uwen sohte mwomwomw, de uwen ahmw pwukoa malipilip nan Mwomwohdiso eh mwomwen tikitik, ke sohte rirsang Semomw Nanleng. E ketin poakohng uhk. E ketin mwahngih ahmw mohngiong karakarahk oh ahmw mwekid kan en limpoak oh kadek. Patpene, irail wiahda kadehde tengeteng en ahmw loaloapwoat oh pwoson.
Kapahieu oh me keimwsekla, menlau wehwehki me dahme ke kilang oh kehn met iei kaidehn pahn mwomwen mour soutuk. Ke sohte pahn kehn loaloid, pahtou, medek, de nsensuwed kohkohlahte. Kitail ahniki inou loaloapwoat en Koht me E sohte pahn manokehla de likidmeliehla irail akan me kainene arail mohngiong kan ong Ih.21 Ahniki koapwoaroapwoar oh pwoson inou wo. Esehla poakohng Semomw Nanleng oh wiahla Sapwellime tohnpadahk ni lokaia oh ni mwekid.
Ese me ma ke nantihiengete, kamehlele Ih, oh wie loalloaloapwoat nan kolokol kosonned akan, ehu rahn ke pahn kehn ong pein kowe inou kan me kasansalohng Wahnpoaron Pohl: “Soahng kan me aramas saikinte kilang de rong, soahng kan me aramas saikinte lemehda en kak wiawi, iei me Koht ketin kaunopadahng irail kan me kin poakohng ih.”22
Riei ohl akan oh lih akan, Kahlap me keieu manaman nan lahngo iei Sahm en ngenomwail. E ketin mwahngih kumwail. E ketin poakohng kumwail ni limpoak unsek.
Koht ketin mahsanihiuk kaidehnte ni duwen aramas emen pohn kisin sampa ehu me momourki ansou mwotomwot—E ketin mahsanihiuhk ni duwen Sapwellime seri. E ketin mahsanihiuk ni duwen kahlap me ke ahniki koahiek en kak wiahla oh koasoandi en wiahla. E ketin kupwurki ken ese me ke kesempwalohng Ih.
Kitail en kin kamehlele, likih, oh kainenehla atail mour kan pwe kitail en wehwehki uhdahn atail katep poatoapoat oh kak wiahla. Kitail en warohng kapai kesempwal kan me Samatail Nanleng ketin nekinekidohng kitail iei ahi kapakap ni mwaren Sapwellime Iehros, iei Sises Krais, ahmen.
© 2011 sang Intellectual Reserve, Inc. Kolokol pwuhng koaros. Ntingda nan USA. Kamanaman ong lokaiahn wai: 6/10. Kamanaman ong kawehwe: 6/10. Kawehwehpen Visiting Teaching Message, November 2011. Pohnpeian. 09771 885