ʻOku pehē ʻe he “Ko e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetoló”: “Fakatatau mo e fakahinohino ʻa ʻEne Tamaí, naʻe [hoko ai ʻa Sīsū Kalaisi] ko e Tupuʻanga ʻo e māmaní. ʻNaʻe ngaohi ʻe ia ʻa e meʻa kotoa pē; pea naʻe ʻikai ha meʻa ʻe ngaohi kae ʻiate ia pēʻ (Sione 1:3)” (Ensign pe Liahona, ʻEpeleli, 2000, 2). ʻI he fakaʻau ke mahino ki he fānau akó ʻa e ngaahi taumuʻa taʻengata ʻo hono fakatupu ʻo e māmaní, te nau lava leva ʻo moʻui mo ha tukupā lahi ange ke fakahoko ʻa e ʻuhinga honau fakatupú.
Laukonga ki Hono Puipuituʻá
Russell M. Nelson, “The Creation,” Ensign, May 2000, 84–86.
Kapau ʻoku maʻu ʻi hoʻomou lea fakafonuá, pea fakakaukau ke lau ʻa e lea ʻa Niila A. Mekisualé “Our Creatorʻs Cosmos,” ʻi he ʻBy Study and by Faith: Selections from the Religious Educator, ed. Richard Neitzel Holzapfel mo Kent P. Jackson (2009), 37–50.
Fakaʻaliʻali ha meʻa naʻe ngaohi atu ʻe ha taha maʻau (mahalo ko ha meʻaʻofa). Vahevahe mo e kalasí hoʻo ngaahi ongo ki he meʻa ko ʻení pea mo e tokotaha naʻá ne ngaohí. Hili ia pea fehuʻi ange:
Ko e fē ha taimi naʻe ngaohi atu ai ʻe ha taha ha meʻa maʻau? Ko e hā hoʻo ongo ki he tokotaha naʻá ne ngaohi atu iá?
Fakaafeʻi e fānau akó ke nau fakafehoanaki mo fakafaikehekehe‘i ʻa e Sēnesi 1:1; Sione 1:1–3; ʻEfesō 3:9; Hepelū 1:1–2; mo e Mōsese 2:1. Kole ki he fānau akó ke nau hiki ʻi he palakipoé ʻa e ngaahi faitatau mo e faikehekehe ʻi he ngaahi potufolofola ko ʻení. (Fakatokangaʻi ange: ʻI he taimi ʻoku ako ai ʻa e fānau akó ke nau fakafehoanaki mo fakafaikehekeheʻi ʻa e ngaahi potufolofolá, ʻe lelei ange ʻenau tokanga ki he ngaahi tokāteliné mo e ngaahi tefitoʻi moʻoní.) Hili ia pea fehuʻi ange:
Fakatatau mo e ngaahi potufolofola ko ʻení, ko hai naʻá ne fakatupu ʻa e māmaní? (Fakamamafaʻi ange ko Sihova naʻá ne fakatupu ʻa e māmaní ʻi he fakahinohino ʻa e Tamaí, pe hangē ko e akoʻi ʻe ʻEletā Lāsolo M. Nalesoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá: “Ko e Fakatupú kotoa naʻe palani ia ʻe he [Tamai Hēvaní]” (“The Creation,” Ensign, May 2000, 84).
ʻOange ki he fānau akó ha taimi ke nau lau mo fakafehoanaki fakalongolongo ai ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:22–24; 104:14–17; mo e Mōsese 1:30–33, mo kumi pe ko e hā mo ha toe meʻa naʻe fakatupu ʻe Sihova. Kapau ʻe fie maʻu, fakamahinoʻi ange naʻá Ne fakatupu ha ngaahi māmani taʻe-faʻalaua pea “ʻoku fonu ʻa e māmaní, pea ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa feʻunga pea hulu ange” (T&F 104:17). Tokoniʻi ʻa e fānau akó ke nau ʻanalaiso ʻa e kupuʻi lea ko ʻení ʻaki haʻo fehuʻi ange:
Ko e hā ʻoku fokotuʻu mai ʻe he kupuʻi lea ko ʻení fekauʻaki mo e meʻa naʻe pau ke ʻafioʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻi he taimi naʻá Ne fakatupu ai ʻa e māmaní? (Naʻe fie maʻu ke Ne ʻafioʻi pe ko e kakai ʻe toko fiha ʻe nofo ʻi he māmaní pea mo ʻenau ngaahi fie maʻú ʻi he ngaahi vahaʻataimi kehekehe ʻi he hisitōliá.)
Fakamatalaʻi ange ki he fānau akó ko e meʻa ʻe taha ke ʻiló ko hai naʻá ne fakatupu ʻa e māmaní pea ko e meʻa leva ʻe tahá ke ʻilo ko e hā ʻa e mālohi naʻe fakatupu ʻaki ʻa e māmaní. Fakaafeʻi ʻa e fānau akó ke nau fakafehoanaki mo fakafehokotaki ʻa e Molomona 9:16–17; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 38:1–3; mo e Sēkope 4:9 pea feinga ke ʻiloʻi ʻa e founga naʻe fakatupu ai ʻa e māmaní. Fakaafeʻi ʻa e fānau akó ke nau fakamatalaʻi ʻi heʻenau lea pē ʻanautolu ʻa e ʻuhinga ʻo e ngaahi potufolofola ko ʻení. Hili ia pea fakaʻaliʻali ʻa e fakamatala ko ʻení:
“Naʻe faʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e māmani ko ʻení pea mo e meʻa kotoa pē ʻi aí. Naʻá Ne faʻu foki mo ha ngaahi maama kehe. Naʻá Ne fakahoko ʻaki ia ʻa e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻo fakatatau ki he finangalo ʻo ʻetau Tamai Hēvaní” (Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ʻo e Ongoongoleleí [2009], 31).
Fakamamafaʻi ange ko hono moʻoní, ʻoku siʻi ʻa e ngaahi fakaikiiki ʻoku ʻomai ʻe he folofolá fekauʻaki mo e founga hono faʻu ʻo e māmaní, neongo ʻoku talaʻofa mai kiate kitautolu ʻe fakahā mai ʻa e ngaahi fakaikiiki peheé ʻi ha ʻaho (vakai, T&F 101:32–34). ʻOku lahi ange e meʻa ʻoku akoʻi ʻi he folofolá kau ki he taumuʻa ʻo e Fakatupú.
Aleaʻi ʻe he kalasí ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
ʻI hoʻo vakai ki he māmani ʻokú ke ʻi aí, ko e hā ʻoku akoʻi atu ʻe he ngaahi fakatupu ʻa e ʻOtuá fekauʻaki mo e Fakamoʻuí, Hono lakanga fakataulaʻeikí, pea mo Hono tuʻunga ʻi he maama fakalaumālié?
ʻOku takiekina fēfē hoʻo ongó pea mo hoʻo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí ʻi he mahino kiate koe ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení?
ʻOku takiekina fēfē ʻa e anga hoʻo ongo ki he māmaní ʻi he mahino kiate koe ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení?
Kimuʻa pea toki hoko atú, fakamamafaʻi ki he fānau akó neongo naʻe fakatupu ʻe he Fakamoʻuí ʻa e māmaní, ka ko e Tamai Hēvaní ʻa e Tamai ʻa hotau laumālié pea naʻá Ne fakatupu ʻa e sino fakamatelie ʻo ʻĀtama mo ʻIví.
Vahevahe ʻa e fānau akó ke nau tauhoa pea kole ange ke nau fakatotolo ʻi he Mōsese 1:27–33, 39; 1 Nīfai 17:36; mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 49:16–17. Mahalo te ke fie fokotuʻu ange ke nau fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi foʻi lea mo e kupuʻi lea ʻi he ngaahi potufolofola ko ʻení ʻoku tokoni ke nau fokotuʻutuʻu ha tali ki he fehuʻi ko ʻení: “Te ke fakamatalaʻi fēfē ki hao kaungāmeʻa ʻa e {93}ʻuhinga naʻe fakatupu ai ʻa e māmaní?” Fakaafeʻi ha ngaahi hoa ʻe niʻihi ke nau vahevahe ʻenau talí mo e kalasí. ʻOku totonu ke ʻiloʻi ʻe he fānau akó ko Sihova naʻá Ne fakatupu ʻa e māmaní ke maʻu ha feituʻu ke nofo mo fakalakalaka ai e fānau ʻa e ʻOtuá ki he moʻui taʻengatá. Fehuʻi ange:
Fakaafeʻi ʻa e fānau akó ke nau lau fakalongolongo ʻa e 2 Nīfai 2:18–25, pea fehuʻi ange:
Naʻe mei taʻofi fēfē ʻe he ngaahi tūkunga ʻi he Ngoue ko ʻĪtení ʻa ʻĀtama mo ʻIvi mei haʻana fakalakalaka ʻi he palani ʻo e fakamoʻui ʻa e Tamai Hēvaní?
Naʻe tokoni fēfē ʻa e Hinga ʻa ʻĀtamá ke fakahoko ʻe he māmaní e taumuʻa ʻo hono fakatupú? (Naʻá ne fakaʻatā ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ke ʻi ai haʻana fānau.)
ʻE tokoniʻi fēfē kitautolu ʻe he ngaahi nunuʻa ʻo e Hingá, ʻoku fakamatalaʻi ʻi he veesi 23, ke tau fakalakalaka ʻi he palani ʻa e Tamai Hēvaní?
ʻOange ki he tokotaha ako takitaha ha tatau ʻo e ongo fakamatala ko ʻeni naʻe fai ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī (1915–85) ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá pea mo Sisitā Suli B. Peki, ko e palesiteni lahi mālōlō ʻo e Fineʻofá. ʻOange ha taimi feʻunga ki he fānau akó ke nau lau e ongo fakamatala ko ʻení mo fakakaukau loto ki he fatongia ʻo e Fakatupú ʻi he palani ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻui ʻo ʻEne fānaú.
“ʻOku hangē ʻa e pau ke hoko mai ʻa e fakamoʻuí koeʻuhí ko e Fakaleleí, mo e pau ke hoko mai foki mo e fakamoʻuí koeʻuhí ko e Hingá. …
“Pea tuku foki ke manatuʻi naʻe lava ke hoko ʻa e Hingá koeʻuhí ko ha Tupuʻanga taʻe fakangatangata … naʻá ne ngaohi ʻa e māmaní mo e tangatá pea mo e ngaahi meʻa moʻui kotoa ʻi ha tuʻunga ʻe lava ke nau hinga ai. … Naʻe fakatupu pehē ʻa e meʻa kotoa pē ke nau lava ʻo hinga pe liliu, pea naʻe kamata pehē ʻa e faʻahinga mo e tūkunga ʻo e moʻui naʻe fie maʻu ke fakahoko kotoa ai ʻa e ngaahi fie maʻu mo e ngaahi tuʻunga ʻo e palani taʻengata ʻo e fakamoʻui ʻa e Tamaí.
“Ko e ʻuluaki fakatupu fakatuʻasino ko ʻeni ʻo e ngaahi meʻá kotoa … naʻe natula fakapalataisi. Naʻe moʻui ʻa e meʻa moʻui kotoa pē ʻi ha tuʻunga māʻolunga ange mo kehe ʻi he kuonga ʻo e kamataʻangá mo faka-ʻĪtení, mei he tuʻunga ʻo e lolotonga ní. ʻE ʻohifo kinautolu ʻe he hinga naʻe teu hokó ki lalo pea hokohoko atu ai pē. Naʻe teʻeki ai hoko ki māmani ʻa e maté mo e fakatupu ʻo e moʻuí” (Bruce R. McConkie, “Christ and the Creation,” Ensign, June 1982, 9).
“ʻOku tau maʻu ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ha teolosia ʻo e fāmilí ʻa ia ʻoku makatuʻunga ʻi he Fakatupú, Hingá, mo e Fakaleleí. Naʻe ʻomi ʻe hono Fakatupu ʻo e māmaní ha feituʻu ke nofo ai e ngaahi fāmilí. Naʻe fakatupu ʻe he ʻOtuá ʻa e tangatá mo e fefiné, ʻa ia ko e ongo konga mahuʻinga ia ʻo ha fāmili. Ko e konga ʻo e palani ʻa e Tamai Hēvaní ke silaʻi ʻa ʻĀtama mo ʻIvi peá na faʻu ha fāmili taʻengata.
“Naʻe ʻomi ʻe he Hingá ha founga ke tupulaki ai ʻa e fāmilí. Ko e ongo taki fakafāmili ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ʻa ia ne na fili ke na aʻusia ʻa e matelié. ʻI he Hingá, naʻe lava ai ke na maʻu ha ngaahi foha mo ha ngaahi ʻofefine.
“ʻI he Fakaleleí, ʻoku malava ai ke silaʻi fakataha e fāmilí ke taʻengata. ʻOku lava ai ke maʻu ʻe he ngaahi fāmilí ʻa e tupulaki mo e haohaoa taʻengatá. Naʻe faʻufaʻu e palani ʻo e fiefiá, ʻa ia ʻoku toe ui ko e palani ʻo e fakamoʻuí, maʻá e ngaahi fāmilí. ʻOku fie maʻu ke mahino ki he toʻu tangata kei tupu haké ʻoku fakatefito ʻa e ngaahi pou ʻo e teolosiá ʻi he fāmilí” (Julie B. Beck, “Akoʻi ʻa e Tokāteline ʻo e Fāmilí,” Liahona, Māʻasi 2011, 32).
ʻOku tokoni fēfē ʻa e ongo fakamatalá ni ke mahino kiate koe ʻa e fatongia mātuʻaki mahuʻinga ʻo e Fakatupú ʻi he palani fakalūkufua ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻui ʻo ʻEne fānaú?
Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke mahino naʻe fakatupu ʻa e māmaní ke tokoni ʻi he hakeakiʻi ʻo e fakafoʻituituí mo e fāmilí? (Lolotonga e tali ʻa e fānau akó, hiki ʻa e tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻi he palakipoé: {117}ʻI he mahino kiate kitautolu e taumuʻa ʻo e fakatupu ʻo māmaní, te tau lava leva ke fakatupulaki ha loto holi lahi ange ke fakahoko e taumuʻa ʻo hotau fakatupú.)
Fakamatalaʻi ki he fānau akó ʻoku hanga ʻe he mālohi faisila ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻo ʻai ke lava ʻa e husepānití mo e uaifí pea mo e fānaú ʻo toe fakataha ʻi he hili ʻa e maté. Ka ne taʻe-ʻoua e mālohi faisila naʻe fakafoki mai ʻia ʻIlaisiaá, naʻe ʻikai ke mei lava ʻe he fānau ʻa e ʻOtuá ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki kakato ʻo e hakeakiʻí pea he ʻikai lava ke fakahoko ʻa e taumuʻa ʻo e fakatupu e māmaní, pe hangē ko hono akoʻi ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, “ʻe fakaʻauha ʻo ʻosiʻosingamālie ʻa e māmaní kotoa” (T&F 2:3; vakai foki, Malakai 4:6).
Fakaʻosi e lēsoní ʻaki haʻo fakamoʻoniʻi ʻa e ngaahi moʻoni mahuʻinga ko ʻení: (1) Naʻe fakatupu ʻe Sihova ʻa e māmaní ʻi he fakahinohino ʻa e Tamai; (2) Naʻá Ne fakatupu ʻa e māmaní ke ʻi ai ha feituʻu ke nofo mo fakalakalaka ai ʻa e fānau ʻa e ʻOtuá ki he moʻui taʻengatá; mo e (3) ʻi he mahino kiate kitautolu e taumuʻa ʻo e fakatupu ʻo māmaní, te tau lava leva ke fakatupulaki ha loto holi lahi ange ke fakahoko ʻa e taumuʻa ʻo hotau fakatupú.
Poupouʻi ʻa e fānau akó ke nau fakalaulauloto ki ha meʻa te nau lava ʻo fai ke fakahaaʻi ai ʻenau houngaʻia ʻi he ngaahi fakatupu ʻa Sīsū Kalaisí. Poupouʻi ʻa e fānau akó ke nau ngāueʻi ha faʻahinga ueʻi pē ʻa e Laumālié naʻa nau ongoʻi he lolotonga ʻo e lēsoní.