Nguyen Van The ma Le My Lien—Viatename

I se Aso Sa susulu i le atunuu na faatamaia e le taua o Viatename, sa ui atu ai Nguyen Van The, o le peresitene o le Paranesi a Saigon, i le faitotoa i fafo o se vila sitaili faaFarani e avea ma falelotu i le lotoifale. I le taimi lava lena, na siomia ai o ia e tagata o le paranesi, o o latou foliga ua tumu i le le fiafia ma le faamoemoe. “Peresitene Nguyen Van The! Peresitene Nguyen Van The!” sa latou alalaga ai. “O le a se tala fou o ia te oe?”

Sa i ai lana talafou, ae sa ia le mautinoa pe o le a faapefea ona tali atu i ai le paranesi. Sa savali atu o ia i le faitotoa o le falesa, ma sa mulimuli atu le Au Paia ia te ia, ma alalaga atu nisi fesili. E aunoa ma le tali atu, sa faatalofa atu The ma pōopō papatua o tagata. O Cong Ton Nu Tuong-Vy, o le peresitene o le Aualofa ma le faaliliutusi sinia o le Tusi a Mamona faaViatename, na ia uuina lona lima.

“O le a se fautuaga o ia te oe, Peresitene Nguyen Van The?” sa ia fesili ai. “O le a se mea ou te ta’u atua i le usoga?”

“Sau i totonu, Sister Vy,” o le tala lea a Nguyen Van The. “O le a ou ta’u atu ia te oe mea uma ou te iloa pe a uma le sauniga faamanatuga.” Ona ia uunaia lea o i latou uma sa i le tumutumu ina ia fifilemu. “O le a taliina uma a outou fesili.”

Mo le tele o tausaga, sa fevaevaea’i lava Viatename. Na tulai mai ni fevaevaeaiga e lei leva ona uma le Taua Lona II a le Lalolagi ina ua aveese e vaegaau a Viatename ia taitai faakolone Farani o e sa pulea Viatename talu mai le faaiuga o le seneturi lona sefuluiva. Ina ua teena e vaega faasagatau i Viatename i Saute taitaiga faakomenisi, ona oo ane ai lea o fetauaiga i le va o vaega faakurila. Sa tau vaegaau a Amerika faatasi ma le au Viatename i Saute mo le toeitiiti atoa le sefulu tausaga, ae o le maualuga o tagata manunua ma maliliu, na mafua ai ona le aloaia le taua i le Iunaite Setete, ma taitai atu ai i le solomuli malie ma o ese mai ai le ISA mai le taua. O lenei ua lalata mai vaegaau a Vietiname i Matu i le laumua i saute o Saigon, ma o tagata uma na totoe o Amerika ua sauni e o ese.

O le taunuu mai o vaegaau a Viatename i Matu na faamata’uina ai le faamutaina o le Paranesi a Saigon. E oo atu i le vaiaso na muamua atu, ina ua tuua e le faifeautalai mulimuli o le Au Paia o Aso e Gata Ai le atunuu, sa vaaia e le paranesi tagata fou o auai i masina taitasi. E silia ma le luaselau le Au Paia i Viatename sa tapuai e le aunoa ma tagata o le Ekalesia mai le Iunaite Setete. O lenei sa fefefe le Au Paia Viatename i le au Viatename i Matu o le a faasalaina i latou mo lenei mafutaga. O nisi o tagata o le Ekalesia ua uma ona faataapeapeina, o le toatele o i latou na auai atu i potopotoga o tagata i le nofoaaga o vaalele, ma le faamoemoe e sosola ese mai le atunuu.

A o ulufale atu Nguyen Van The i le falesa ma nofo i le pito i luma o le potu, sa mafai ona ia faalogoina le taalililili mai o fana tetele—ma o nisi o pomu pāpā na foliga mai e matautia ma ua lalata mai. Sa ia malamalama lelei i lo latou tulaga pagatia e foliga o se mea malie. O le taua na aumaia ai fitafita Amerika o e na faailoaina atu o ia ma le toatele o le Au Paia i Viatename i le talalelei toefuataiina. O lea la o lena lava taua na faataapeapeina ai le paranesi. Sa ia lagona e pei o loo auai o ia i se falelauasiga mo le faapotopotoga toalaiti.

Pe tusa ma le 125 tagata o le paranesi i le fonotaga ina ua tu i luga The ma agai atu i le pulelaa. Sa latou foliga popole, ma o le toatele o i latou sa fetagisi. Sa ia lagonaina foi le ootia, ae sa tumau pea lona faato’ato’a a o ia amatalia le sauniga faamanatuga. Sa usuina e le Au Paia le “O Mai, Outou o le Au Paia” ma taumamafa i le faamanatuga. Ona tuuina atu lea e The lana molimau ma valaaulia isi e faia foi faapea. Ae a o tutu le Au Paia ma faasoa atu a latou molimau, sa le mafai ona ia taulai atu ia latou upu. Sa tilotilo atu le Au Paia ia te ia i lenei taimi o faalavelave, ma sa ia lagonaina le le atoatoa.

Ina ua maea le sauniga, sa logoina e The le Au Paia e faapea, sa naunau le Ofisa o le Iunaite Setete e aveese mai tagata o le Ekalesia ma soo se tasi o loo sauniuni mo le papatisoga. Ae o le Au Paia e i ai aiga e le o ni tagata o le Ekalesia e tatau ona a le o le tuua e pele ia i latou po o le nonofo foi o latou ma o latou aiga. O lenei tala na mafua ai ona fetagisi nisi o le Au Paia i le lototiga. “Ae a lo’u aiga?” sa latou fesili ai. “E le mafai ona ou alu ese e aunoa ma lo’u aiga!”

Faatasi ai ma le fesoasoani a tagata o le paranesi, na fatuina ai e The se lisi po o ai le Au Paia o le a muamua ona o ese. E ui i le talosaga a le ofisa o le amepasa, o le lisi na aofia ai lava le toatele o aiga ma uo a tagata o le paranesi e le auai i le ekalesia. O le faletua o The, o Lien, ma le la fanau laiti e toatolu sa i ai ma le Au Paia i luga o le lisi. Sa tauanau atu tagata o le paranesi ia vave o ese loa le aiga o The, ina ia mafai ona ia gauai atoa atu i le aveesea mai o isi tagata uma. I le avea ai ma peresitene o le paranesi, sa lagona e The o lona tiute le avea ma tagata mulimuli e aluese.

O Lien ma le fanau, faatasi ai ma lona tina ma ona uso, na felelei ese atu mai Saigon i ni nai itula mulimuli ane.

O le aso na sosoo ai, na tu’i pomu ai e le au Viatename i Matu le malaevaalele i Saigon, ma faatamaia ai le auala vaalele ma taofia ai vaalele o femalagaaiga a le militeli mai le tulaueleele. Ona oo lea, i le isi fasefulu-valu itula, na aveesea ai e helikopa ia tagata Amerika na totoe ma po o ai lava tagata sulufai Viatename e mafai ona latou aveina. Sa faatopetope atu The i le amepasa a le I.S., ma le faamoemoe e saili se auala mo ia ma isi Au Paia o loo i ai pea i le aai. Ina ua ia taunuu atu, ua mu le fale ma o le asu na lilofia ai le lagi. Sa potopoto i fafo le au fuimu ma le potopotoga o tagata, ae o le amepasa lava ia ua gaogao. Ua tuua e tagata Amerika le aai.

I le naunau ai e fesoasoani i tagata o le paranesi o loo totoe ia sosola ese, na feosofi ai The ma se usoo le Au Paia, o Tran Van Nghia, i luga o se uila afi e saili se fesoasoani mai le Koluse Mumu Faavaomalo. Ae e lei umi ae latou feiloai ma le anoanoai o tagata o loo tamomoe ma le le mautonu i se auala e tasi le itu e agai ai. O se tanetau ma se fana lapoa sa taavale vave mai ia i la’ua.

Sa seu ese e Nghia mai le auala, ma sa la lalafi ma The i totonu o se alavai. Sa taavalevale ane pea le tanetau i o la tafatafa, ma galulu ai le eleele a o pasi atu.

Ua i ai nei Saigon i lima o Viatename i Matu.

E tasi le vaiaso mulimuli ane, ia Me 1975, na laa ese ai Le My Lien mai se pasi tumu i se tolauapiga faamiliteli e latalata i San Diego, Kalefonia, i le Talafatai i Sisifo o le Iunaite Setete. I ona luma sa i ai se nuu mafola o faleie na faatulagaina e malutia ai tagata sulufai e sefuluvalu afe mai Viatename. O le mutia ma le oneone na ufitia ai le lotoa, ma laau sa ta’i tasitasi ona tutu mai i le tafailagi. Sa savavali solo tamaiti i ofu peleue lapopoa o le militeli, ma sa feoai solo tagata matutua i le aso ma ni foliga le fiafia.

E ui ina sa faatasi le tina ma uso o Lien ma ia, ae sa ia lagonaina le le mautonu. Sa faafaufau o ia mai lana malaga i le tolauapiga. Sa leai sana tupe ma sa laitiiti se iloa o le faaPeretania. Ma sa i ai lana fanau e toatolu e tatau ona tausia a o faatalitali se talafou e uiga i lona toalua i Viatename.

I lo latou aso muamua i le tolauapiga, sa faafeiloaia ai Lien ma isi tagata o le Paranesi a Saigon—o le tele lava o tamaitai—e volenitia ma pine e faailoa atu i latou o ni tagata o le siteki a Kalefonia i le lotoifale. Sa faailoa atu e se tamaitai sa lelei ona laei o ia o Dorothy Hurley, le peresitene o le Aualofa a le siteki. O ia ma isi volenitia o le siteki sa i ai iina e tufatufa atu meaai, lavalava, ma vailaau faafomai i le Au Paia sulufai, faatulaga i latou i itu o faiaoga o aiga, ma faatuina le Peraimeri ma le Aualofa. Ia Lien, sa foliga mai uso o le Aualofa o ni agelu.

Sa faaaluina e tagata o le Paranesi a Saigon le aoauli i se malaga maimoa i le tolauapiga. O le gasēsē iliili i lalo o vae, a o faasino atu ia Lien ma lona aiga le potu tele e aai faatasi ai, ma auaunaga a le Koluse Mumu, ma falelaitie. O le savaliga umi na alu ai le aoauli atoa, ma tuua ai Lien ua vaivai. Sa itiiti ifo lona mamafa nai lo le ivasefulu pauna, ma sa vaivai tele lona tino e gaosi ai lsuasusu mo lana tama teine laitiiti, o Linh.

I lena po, sa taumafai ai Lien i le mea sili na te mafaia e faamafanafana ai lana fanau. E leai ni planikeke na saunia e le tolauapiga ae na o le tasi le moega pepe. O lana fanau tama, o Vu ma Huy, na faaofiofi i luga o le moega pepe ao moe le pepe i se moega faatautau na mamanuina e Lien mai se ie ma ni pepa ma ni pa’u.

Sa leai se mea mo Lien e taoto ai, o lea sa moe ai o ia i le faatausiusiuga o le moega o pepe, ma faalagolago atu i se pou o le faleie. Sa malulu po, ma sa leai se mea na faia e le ea malulu e fesoasoani ai ia te ia mo lona soifua maloloina ua faateteleina le leaga. E lei umi ae maua o ia i le mamapala.

E ui i lona ma’i, sa alapo lava Lien i taeao taitasi e aumai ni fagususu laiti se ono mo lana pepe ma fafaga tama. I le taimi o le taumafataga, sa faatumulia le faleai i tagata o loo faatalitali mo lo latou taimi e aai ai. Faatasi ai ma lana tama teine i ona lima, sa ia fesoasoani i lana fanau tama e asu ma ave a laua ipu’ai. Seiiloga lava ua uma ona aai lana fanau ona toe foi atu lea o ia e aumai sana lava meaai.

Sa ootia le loto o Lien ina ua ia vaaia isi tamaiti o faatalitali ma le fiaaai i le laina. Talu ai sa vave ona leai ni meaai i le fale tele, mess hall, e masani lava ona tufa atu e Lien meaai i tamaiti e faamautinoa ai ua latou aai. Sa toe faasoa atu e nisi a latou karoti ma broccoli ia te ia.

Sa ia tatalo e le aunoa ina ia tumau le malosi o lona toalua, ma le talitonu afai e mafai ona ia sao mai i lona tulaga pagatia, ona mafai foi lea ona ia gafatia lona tulaga. Sa lei faalogo o ia i se tala mai ia te ia talu mai lana solaaga mai Saigon. Ae i ni nai vaiaso talu ona taunuu o ia, na sau ai Elder A. Theodore Tuttle o le Aufono Muamua a Fitugafulu i le tolauapiga ma tuuina atu ia Lien se savali patino mai ia Peresitene Spencer W. Kimball, o lē sa asiasi atu i le tolauapiga ma feiloai ai ma tagata sulufai a o lei leva ona taunuu atu o ia iina.

“Ou te molimau atu o le a faasaoina lou toalua,” na folafola mai ai le savali a le perofeta, “ma o le a toe faatasia outou o se aiga i le taimi a le Alii lava ia.”

O lenei, a o luelue e Lien lana pepe o tagi i taeao taitasi, sa ia tagi foi. “Faamolemole,” sa ia aioi atu ai i le Alii, “ia tau lava ina ou sao i lenei aso.”

I le 1976, na faafalepuipuiina ai Nguyen Van The i Thành Ông Năm, o se nofoaga faamiliteli palapala o loo avea ma nofoaga o le falepuipui. Sa matua faananau o ia mo se tala i lona toalua ma lana fanau, ae na matua motusia lava e le tolauapiga o ia mai fesootaiga ma le lalolagi i fafo. Na pau lava le mea na ia iloa e uiga i le mea sa i ai lona aiga na sau mai se uaealesi mai le peresitene o le Misiona a Hong Kong: “Manuia Lien ma le aiga. Faatasi ai ma le Ekalesia.”

Na maua e The le uaealesi ae o le a ulufale i le tolauapiga. I se taumafaiga e toefuatai le faatulagaga ina ua uma ona pueina Saigon, sa manaomia ai e le malo o Viatename i Matu ia tagata uma sa i ai muamua o le militeli a Viatename i Saute e auina atu i se kosi o le “toea’otauina” i mataupu faavae ma faiga fou a le malo. Talu ai ona sa auauna atu The o se tagata tautua laitiiti ma se faiaoga o le gagana Peretania mo Viatename i Saute, sa ia tuuina atu o ia lava ma le musua, ma le faamoemoe o le umi o le faagasologa o le toea’otauina o le a pe tusa ma le sefulu aso. I le taimi nei, ua silia ma se tausaga mulimuli ane, sa ia taumanatunatu pe o afea o le a toe saoloto ai o ia.

O le olaga i Thành Ông Năm sa o se tulaga matagā. Sa faatulagaina The ma ona uso sa faatagataotauaina i ni iunite ma sa i ni fale e isumua. Sa latou momoe i luga o fola e leai ni ufi seia oo ina latou fauina ni moega e fau i uamea. O meaai e le lava ma le leaga, faatasi ai ma tulaga eleelea i le tolauapiga na tuua ai tamaloloa e ono maua i faama’i e pei o le palaga’au ma le leai o se vaitamini B.

O le toea’otauina sa aofia ai foi galuega mamafatu ma le toe aoaoina faapolokiki. Pe a latou le o tatu’u laau po o le vaaia o laau toto e fafaga ai le tolauapiga, sa faamalosia nei alii e tauloto manatu sese ma ta’uta’u atu a latou soligatulafono e faasaga i Viatename i Matu. Soo se tasi e solia tulafono o le tolauapiga e mafai ona faamoemoeina se sasaga matautia po o se faafalepuipuiina tuga i totonu o se pusa uamea e pei o se pusa lapisi.

Sa faasaoina The i le faato’ato’a ma le piimau i lona faatuatua. Sa taumafai o ia e usitai i tulafono o le tolauapiga ma faatino faalilolilo lana tapuaiga. Sa ia faamamaluina Aso Sa anapogi, e ui lava ina fiaai, ma sa ia taulotoina le leoa ia mau mai lona manatuaga e faamalosia ai lona faatuatua. Ina ua tuuina atu faanana ia te ia e se uso Kerisiano i le tolauapiga se Tusi Paia, sa faalua ona ia faitauina le tusi atoa i le tolu masina, ma faatauaina le avanoa e toe faitau ai le afioga a le Atua.

Sa moomoo The ina ia saoloto. Mo se taimi, sa ia mafaufau ai e sola ese mai le tolauapiga. Sa ia mautinoa e mafai ona ia faaaogaina ana aoaoga faamiliteli e alo ese mai ai i e na pueina o ia, ae a o ia tatalo mo se fesoasoani i le solaaga, sa ia lagonaina le taofia o ia e le Alii. “Ia onosai,” sa musumusu atu ai le Agaga. “O le a lelei mea uma i le taimi e tatau ai a le Alii.”

I se taimi mulimuli ane, na iloa ai o le a faatagaina lona tuafafine, o Ba, e asiasi atu ia te ia i le tolauapiga. Afai e mafai ona ia tuuina atu ia te ia se tusi i lona aiga, e mafai ona ia auina atu ia Peresitene Wheat i Hong Kong, ma e mafai ona ia auina atu ia Lien ma tamaiti.

I le aso o le asiasiga a Ba, sa faatalitali ai The i le laina a o faatautaia e leoleo ia sailiga o le tino atoa o pagota na muamua atu ia te ia. I le iloa ai o le a auina sa’o atu o ia e leoleo i se nofoaga tuufua pe afai latou te mauaina lana tusi ia Lien, sa ia nanaina le tusi i tua atu o le fusi i totonu o lona pulou. Ona ia tuuina lea o se tamai api ma se peni i totonu o le pulou ma tuu i luga o le palapala. I le manuia ai o lea tulaga, o le a tata’iese e le api ia leoleo ina ia taofia ai i latou mai le sailia o le vaega o totoe o le pulou.

Ina ua oo i lona taimi e sue ai, sa taumafai The e tumau i le toafimalie. Ae ina ua suesueina o ia e leoleo, sa amata ona gatete o ia. Sa ia mafaufau i le ogaoga o le a faafalepuipuiina ai o ia o loo faatalitali pe afai e maua e e na pueina le tusi. Na mavae atu ni nai taimi o le popole, ma na se’e atu le sailiga a leoleo i lona pulou. Sa latou suesueina le peni ma le api, ae ina ua latou le mauaina se mea mai mea masani, sa leai so latou fiafia ia The ma tuu atu ia e alu.

E lei leva, ae iloa atu e The le oo mai o lona tuafafine, o lea sa ia aveeseina ai ma le le iloa le tusi mai lona pulou ma oomi atu i ona lima. Sa tagi o ia a o tuuina atu e Ba ia te ia ni meaai ma ni tupe. Sa la faia ma lona toalua se pisinisi fualaau aina, ma sa le tele ni mea faasili la te maua. Sa sili ona faafetaia e The mea uma sa mafai e lona tuafafine ona ofoina mai. Ina ua la faamavae, sa ia faatuatuaina o le a ia tuuina atu lana tusi ia Lien.

I le ono masina mulimuli ane, na toe foi ai Ba i le tolauapiga ma se tusi. O totonu sa i ai se ata o Lien ma tamaiti. Sa maligi loimata o The a o ia sioa atu i o latou foliga. Ua matutua lava lana fanau. Sa ia iloaina e le mafai ona ia toe faatali.

Sa tatau ona ia sailia se auala e aluese ai mai le tolauapiga ma agai atu i lima o lona aiga.

I se afiafi manaia ma faamalumalu mai ia Ianuari 1978, sa saofai ai ma le popole Le My Lien i se taavale sa agai atu i le Malaevaalele Faavaomalo o le Aai o Sate Leki. Sa agai atu o ia e feiloai i lona toalua, o Nguyen Van The, mo le taimi muamua i le toeitiiti tolu tausaga. Sa popole o ia i le mea o le a ia mafaufau i ai i le olaga na ia fausia mo lo latou aiga a o toesea o ia.

O se vaega o lana misiona e tausia aiga, sa faatulagaina ai e le Tautua Faaleagafesootai a le AAG ma tagata o le Ekalesia i le Iunaite Setete e tausia pe tusa ma le 550 tagata sulufai Viatename, o le toatele o i latou e le o ni tagata o le Ekalesia. Sa lagolagoina Lien ma lona aiga e Philip Flammer, o se polofesa i le Iunivesite o Polika Iaga, ma lona faletua o Mildred. Sa latou fesoasoani i le aiga e toe malaga atu i Provo, Iuta, lea na mafai ai e Lien ona mautotogi ma mulimuli ane faatau ai se fale feaveai mai se Au Paia i le lotoifale.

I le taimi muamua, sa tauivi Lien e sue se galuega i Iuta. Sa ave o ia e Philip i se faleoloa e faatau ai mea tuai, e talosaga ai mo se avanoa teufale. Ae i le taimi o le faatalanoaga, sa saeia ai e le pule lana tipiloma o le aoga maualuga ma fai atu ia te ia, “E le faaaogaina lenei mea iinei.” Sa tagi Lien a o ia pikiina i luga fasi pepa, ae mulimuli ane sa ia faapipiiina faatasi le tipiloma ma faavaa i luga o le puipui e faaosofia ai lana fanau e tulitulimatagau ni aoaoga maualuluga atu.

Sa lei umi ae ia maua se galuega le tumau o le tauina o vine i se togalaau o laau aina lata ane. Ona ia maua lea o se galuega o se suisui ma faaopoopo atu i lana tupe maua e ala i le faia o keke o faaipoipoga. Faatasi ai ma le fesoasoani mai ia Philip, sa ia maua ai foi se tupe e ala i le taina o lipoti mo tamaiti aoga o le BYU.

A o tauivi Lien e tausi lona aiga, sa tauivi lana fanau e faamasani i lo latou olaga fou i Amerika. O le uii, o Linh, sa sili ona paee ma sa ma’i soo. O tama, o Vu ma Huy, sa faigata ona faia ni uo i le aoga ona o le papupuni o le gagana ma eseesega faaleaganuu. Sa masani ona la faitio ia Lien e uiga i a latou tupulaga o loo taufaalili ia i la’ua.

I le lotolotoi ai o faigata o lona aiga, sa tumau pea le faamaoni o Lien i le Alii. Sa ia auai soo i sauniga Lotu ma faaauau pea ona tatalo mo lona aiga ma lona toalua. “Aumai ia te au le malosi,” o lana aioi atu lea i lona Tama Faalelagi. Sa ia aoaoina lana fanau e uiga i le mana o le tatalo, ma le iloaina e mafai ona tauaveina i latou i o latou puapuaga.

Ona oo lea i le faaiuga o le 1977, sa iloa ai e Lien sa i ai lona toalua i se tolauapiga a tagata sulufai i Meleisia. Sa mafai ona ia tuua Viatename i luga o se vaa fagota tuai ina ua uma ona tatalaina mai le tolauapiga i Thành Ông Năm. O lea la ua sauni o ia e toe faatasia ma lona aiga. Pau lava le mea sa ia manaomia o se e lagolagoina o ia.

Sa amata ona faigaluega Lien i le tele o itula e sefe ai se tupe ia lava e aumai ai The i le Iunaite Setete. Na tuuina atu e le Koluse Mumu ia te ia se lisi o mea uma sa manaomia ona ia faia e lagolagoina ai o ia, ma sa ia mulimuli ma le faaeteete i faatonuga. Sa ia talanoa foi i tamaiti e uiga i le toe foi mai o lo latou tama. Sa leai se manatuaga a lana tama teine o The, ma sa tau le manatuaina o ia e tama. Sa le mafai ona latou vaai faalemafaufau pe faape’i le i ai o se tamā.

Ina ua taunuu i le malaevaalele, sa auai faatasi Lien ma isi uo ma tagata o le Ekalesia o e na o mai e faafeiloai The. O nisi o i latou sa uuina paluni e susulu i le malamalama o le afiafi.

E lei umi, ae vaai atu Lien ia The o agai mai i lalo i le alasitepu uila. Sa foliga sesega o ia ma se vaaiga le mautonu i ona mata. Ae i le vaai mai ia Lien, sa ia valaau mai ai ia te ia. Sa aapa atu le tasi i le isi i le taimi lava e tasi ma uu lima. Sa maena a’e le ootia i le loto o Lien.

Sa ia tosoina atu The i se opo. “Faafetai i le Atua i le lagi,” sa ia musumusu atu ai, “ua iu lava ina e oo mai i le aiga!”